Hơn 700 năm tồn tại, nghề thêu ren Văn Lâm, Ninh Bình vẫn được trao truyền qua những đường kim, mũi chỉ. Nhưng để một nghề truyền thống tiếp tục sống trong đời sống hiện đại, ký ức thôi là chưa đủ. Những trải nghiệm trực tiếp đang trở thành chiếc cầu nối để người trẻ bước vào làng nghề, hiểu hơn về giá trị lao động thủ công và câu chuyện văn hóa phía sau mỗi sản phẩm.
Hơn 700 năm được giữ lại trong từng sợi kim chỉ
Giữa không gian du lịch tại Tam Cốc - Bích Động, những ngôi nhà và xưởng thêu ở Văn Lâm dường như vẫn giữ một nhịp sống khác. Trên những khung gỗ, các sợi chỉ đủ màu lần lượt đi qua mặt vải. Đôi tay của người nghệ nhân chuyển động chậm nhưng lại vô cùng dứt khoát, mỗi mũi kim được tính toán để hình thành những đường nét mềm mại, sống động. Đối với người lần đầu đặt chân tới đây, khung cảnh ấy có thể gợi cảm giác bình yên của một làng nghề thủ công lâu đời. Nhưng với những người dành cả đời bên từng cây kim và sợi chỉ, mỗi sản phẩm lại là thành quả của sự kiên nhẫn và kỹ thuật được tích lũy qua nhiều thế hệ.
Nghề thêu ren Văn Lâm có lịch sử hơn 700 năm bên dòng Ngô Đồng, gắn với vùng đất Vũ Lâm từ thời Trần. Theo tư liệu được lưu giữ tại địa phương, nghề xuất hiện ở Văn Lâm từ thế kỷ XIII, nhắc tới thêu ren, người ta thường nghĩ tới câu chuyện bà Trần Thị Dung truyền nghề cho người dân trong vùng. Qua thời gian, những đường kim, mũi chỉ ấy được tiếp nối qua nhiều thế hệ, trở thành một phần ký ức và bản sắc của làng quê nơi đây.
![]() |
| Những sản phẩm mang đậm dấu ấn nghề truyền thống Văn Lâm. (Ảnh: Tấn Dũng) |
Ban đầu, nghề thêu Văn Lâm gắn với đời sống văn hóa, tín ngưỡng qua những bộ trang phục đội tế, tàn, lọng, y môn ở đình, đền. Nhưng nghề không đứng lại ở những khuôn mẫu cũ. Đầu thế kỷ XX, kỹ thuật ren, rua của phương Tây được tiếp nhận, mở thêm hướng phát triển cho sản phẩm của làng. Sự kết hợp giữa kỹ thuật truyền thống và cách làm mới dần tạo nên nét riêng của Văn Lâm. Trong đó, rút sợi, đan trên sợi là những kỹ thuật đặc sắc, đòi hỏi người thợ không chỉ khéo tay mà còn phải chính xác trong từng mũi chỉ. Nhờ khả năng thích nghi ấy, nghề xưa vẫn giữ được bản sắc mà không tách khỏi đời sống đang đổi thay.
Năm 2024, nghề thêu - ren Ninh Hải, trong đó có làng Văn Lâm, được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, ghi nhận những giá trị lịch sử, kỹ thuật và văn hóa được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ. Nhưng một danh hiệu không thể tự mình giữ nghề. Nghệ nhân Chu Văn Động, người đã hơn 75 năm gắn bó với nghề, cho rằng gìn giữ cũng cần đi cùng với việc đưa sản phẩm và câu chuyện làng nghề đến gần công chúng. “Gia đình tôi vẫn quyết tâm gìn giữ nghề truyền thống, đồng thời phát triển các sản phẩm thêu tay độc đáo để giới thiệu nghề thêu ren Văn Lâm đến bạn bè năm châu”, ông Động chia sẻ.
Người trẻ và hành trình chạm vào nghề xưa
Với nhiều người trẻ, nghề thêu truyền thống thường chỉ hiện diện qua những sản phẩm đã hoàn thiện, còn câu chuyện phía sau mỗi đường kim, mũi chỉ vẫn khá xa. Tại Văn Lâm, khoảng cách ấy được rút ngắn bằng những buổi trải nghiệm, nơi người tham quan có thể ngồi bên khung thêu, quan sát nghệ nhân và tự tay thử làm.
![]() |
| Nghệ nhân chia sẻ kỹ thuật thêu ren với sinh viên. (Ảnh: Tấn Dũng) |
Những thao tác tưởng chừng đơn giản nhanh chóng bộc lộ độ khó khi bắt tay vào thực hiện. Sợi chỉ dễ rối, mũi kim khó giữ đều, một chi tiết sai có thể phải làm lại. Trong khi đó, đôi tay người thợ vẫn nối tiếp từng đường kim với sự thành thục được tích lũy qua nhiều năm.
Giữa nhịp sống của mạng xã hội và những sản phẩm được tạo ra ngày càng nhanh, việc dành hàng chục phút cho một chi tiết nhỏ đem đến một trải nghiệm khác biệt. Người trẻ không chỉ nhìn thấy thành phẩm mà bắt đầu chú ý đến thời gian, kỹ thuật và sự kiên nhẫn nằm phía sau nó.
Sau buổi trải nghiệm, Hoàng Công Thành, 19 tuổi, sinh viên đến từ Quảng Ninh, nhận ra nghề thêu khác xa hình dung ban đầu. “Trước đây em chỉ nghĩ thêu là phải khéo tay, nhưng tự làm rồi mới thấy mỗi mũi kim đều cần sự chính xác và kiên nhẫn. Nhìn một sản phẩm hoàn thiện thì khó hình dung được người thợ đã bỏ ra bao nhiêu công sức”, Thành chia sẻ.
![]() |
| Sinh viên tìm hiểu nghề thêu qua trải nghiệm thực tế tại Văn Lâm. (Ảnh: Tấn Dũng) |
Một lần cầm kim có thể chưa đủ để người trẻ gắn bó với nghề, nhưng đủ để họ nhìn một sản phẩm thủ công bằng một cách khác. Từ sự tò mò ban đầu, nghề thêu có thêm một điểm chạm với thế hệ hôm nay - nơi giá trị của một nghề hơn 700 năm tuổi không chỉ nằm ở sản phẩm được tạo ra, mà còn ở câu chuyện lao động phía sau từng mũi chỉ.
Để những mũi kim không chỉ thuộc về quá khứ
Nghề thêu ren Văn Lâm hôm nay không chỉ dừng ở những sản phẩm truyền thống. Tranh, khăn, chăn, ga, đồ trang trí và nhiều sản phẩm mới liên tục được cải tiến về mẫu mã; sản phẩm của làng nghề cũng từng được tiêu thụ tại Nhật Bản, Hàn Quốc, Mỹ và một số nước châu Âu. Sự thay đổi ấy cho thấy nghề truyền thống muốn tồn tại phải biết thích nghi với nhu cầu của đời sống.
Nhưng sản phẩm có thể thay đổi, kỹ thuật có thể được làm mới, còn người làm nghề vẫn là yếu tố quyết định để truyền thống không bị đứt quãng. Nghệ nhân Trịnh Thị Hằng, người có nhiều năm gắn bó với nghề thêu ren Văn Lâm, vẫn tham gia thực hành và hướng dẫn kỹ thuật cho thế hệ sau. “Giữ nghề thì phải có người học. Tôi mong các bạn trẻ hiểu được cái hay, cái đẹp của nghề, rồi từ đó mới có thể yêu và muốn tìm hiểu sâu hơn”, bà Hằng chia sẻ sau những lần hướng dẫn lớp trẻ đến trải nghiệm thêu ren tại làng nghề Văn Lâm.
![]() |
| Nghệ nhân Trịnh Thị Hằng thực hành thêu và hướng dẫn kỹ thuật cho thế hệ trẻ. (Ảnh: Tấn Dũng) |
Theo tư liệu địa phương, khu vực Ninh Hải từng có hơn 400 thợ thêu ren và trên 50 người có khả năng thực hành, truyền nghề. Tuy nhiên, việc tiếp nối không chỉ nằm ở số người đang làm nghề, mà còn ở khả năng đưa nghề đến gần hơn với những người trẻ vốn ít có cơ hội tiếp xúc trực tiếp với kỹ thuật thủ công.
Trong câu chuyện ấy, trải nghiệm có thể trở thành một điểm kết nối. Khi được quan sát nghệ nhân, tự tay thử thêu và nghe kể về nghề, người trẻ không còn chỉ nhìn sản phẩm từ bên ngoài mà có cơ hội hiểu hơn về công sức và kỹ thuật phía sau. Từ đó, nghề truyền thống có thêm một cách hiện diện trong đời sống hiện đại.
Người trẻ cũng không nhất thiết phải trở thành thợ thêu mới có thể góp phần đưa nghề đi tiếp. Truyền thông, thiết kế, du lịch, kinh doanh hay phát triển sản phẩm đều có thể mở ra những cách mới để câu chuyện của Văn Lâm đến với công chúng rộng hơn.
![]() |
| Trải nghiệm đưa nghề thêu đến gần hơn với người trẻ. (Ảnh: Tấn Dũng) |
Hơn 700 năm tồn tại cho thấy sức bền của nghề thêu Văn Lâm, nhưng để những mũi kim ấy tiếp tục đi qua các thế hệ, sức bền thôi chưa đủ. Nghề cần những người hiểu giá trị của nó, những cách tiếp cận phù hợp với thời đại và trên hết là những bàn tay mới sẵn sàng tiếp nhận.
Giữ nghề, sau cùng, không chỉ là giữ lại một kỹ thuật. Đó còn là giữ cho những giá trị được tạo nên từ kỹ thuật ấy tiếp tục có chỗ đứng trong đời sống hôm nay. Với Văn Lâm, những mũi kim của hơn 700 năm trước chỉ thực sự được nối dài khi chúng vẫn tìm thấy người tiếp nhận ở hiện tại và tương lai.
Nguyễn Tấn Dũng





