Ứng dụng công nghệ 4.0: Cơ hội và thách thức đối với sân khấu Việt Nam

Sự phát triển của công nghệ số hiện nay đã tạo ra những bước chuyển đáng kể cho sân khấu trong cách dàn dựng và thưởng thức nghệ thuật. Nếu trước đây sân khấu chủ yếu dựa vào phông màn, đạo cụ thủ công và ánh sáng cơ bản thì trong nhiều năm trở lại đây, các đơn vị nghệ thuật đã bắt đầu ứng dụng mapping 3D, LED, hiệu ứng âm thanh đa chiều hay trình chiếu kỹ thuật số để tăng tính thị giác.

Bên cạnh đó, trí tuệ nhân tạo (AI) cũng đang xuất hiện nhiều hơn trong lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn. AI có thể hỗ trợ thiết kế sân khấu, tạo hiệu ứng hình ảnh, xử lý âm thanh hoặc phân tích xu hướng khán giả để giúp các nhà sản xuất tối ưu hóa chương trình.

Không chỉ hỗ trợ biểu diễn trực tiếp, công nghệ 4.0 còn mở rộng khả năng đưa sân khấu lên không gian số. Nhiều chương trình nghệ thuật hiện nay không chỉ được phát trên các kênh truyền hình truyền thống mà còn được livestream trên các nền tảng mạng xã hội như Facebook, Tiktok,... hoặc xây dựng dưới dạng sân khấu số nhằm tiếp cận công chúng ở nhiều khu vực khác nhau. Đây được xem là hướng đi cần thiết trong bối cảnh thói quen tiếp nhận văn hóa của khán giả đang thay đổi mạnh mẽ.

Dù mang lại nhiều triển vọng, việc ứng dụng công nghệ hiện đại vẫn còn nhiều trắc trở đối với sân khấu Việt Nam. Các hệ thống âm thanh, ánh sáng, thiết bị trình chiếu hiện đại đều đòi hỏi một nguồn kinh phí lớn. Trong khi đó, ngân sách của các nhà hát truyền thống vẫn còn hạn chế, doanh thu không ổn định và phụ thuộc phần lớn vào nguồn hỗ trợ của Nhà nước. Bên cạnh đó, NSND Thanh Ngoan - Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Nghệ thuật Biểu diễn Truyền thống Việt Nam cũng cho biết: “Ở nhiều đơn vị nghệ thuật, nguồn nhân lực am hiểu cả công nghệ, truyền thông lẫn đặc thù sân khấu còn khá thiếu hụt.”

Công nghệ hiện đại đem đến nhiều trải nghiệm mới mẻ cho sân khấu, nhưng đồng thời cũng tiềm ẩn nguy cơ lấn át những giá trị truyền thống cốt lõi. Các loại hình như chèo, tuồng, cải lương, múa rối hay kịch vốn đề cao yếu tố biểu cảm, động tác hình thể, lời ca và sự tương tác giữa nghệ sĩ và khán giả. Nếu chạy theo sự hiện đại một cách thiếu chọn lọc, sân khấu có thể trở nên hào nhoáng về phần nhìn nhưng lại đánh mất chiều sâu nghệ thuật. Vì vậy công nghệ chỉ nên đóng vai trò hỗ trợ thay vì bị lạm dụng mà đánh mất đi bản chất của nghệ thuật biểu diễn.

Việc ứng dụng AI vào sáng tạo nghệ thuật cũng đặt ra nhiều tranh luận. Ngày nay, AI có thể tạo kịch bản, dựng hình hoặc mô phỏng giọng nói. Điều đó đặt ra sự suy ngẫm về tính nguyên bản và dấu ấn cá nhân của người nghệ sĩ. Chính vì thế, ngành sân khấu cần phải xác định rõ ranh giới giữa ứng dụng công nghệ và bảo tồn giá trị sáng tạo của con người. Thep NSND Thanh Ngoan, công nghệ có thể hỗ trợ sân khấu ở nhiều mặt nhưng giá trị cốt lõi luôn nằm ở con người: “Muốn bảo tồn và phát triển nghệ thuật, con người chính là phương tiện quan trọng nhất.”

Trong bối cảnh công nghệ phát triển nhanh chóng, sân khấu Việt Nam khó có thể đứng ngoài quá trình chuyển đổi số. Tuy nhiên, đổi mới không đồng nghĩa với việc đánh đổi bản sắc nghệ thuật truyền thống. Ánh sáng, âm thanh hay màn hình hiện đại chỉ thực sự phát huy tác dụng khi được sử dụng như một công cụ hỗ trợ, giúp sân khấu tiếp cận khán giả theo xu thế hiện đại mà vẫn giữ được tinh thần cốt lõi.

Cùng với đó, cần khuyến khích nghệ sĩ chủ động tiếp cận và thử nghiệm các công nghệ mới nhằm tạo ra những hình thức biểu đạt phù hợp với môi trường số, đồng thời vẫn giữ được dấu ấn cá nhân. Việc mở rộng giao lưu, hợp tác giữa các đơn vị nghệ thuật với các công ty công nghệ cũng là hướng đi cần thiết để đào tạo đội ngũ sáng tạo liên ngành, đáp ứng yêu cầu đổi mới của sân khấu trong thời đại số ngày nay.

Đoàn Đức