Người gieo chữ cho hai miền nghệ thuật

Sinh ra trong gia đình có mẹ là nhà giáo ưu tú - giáo viên xiếc và nhà nằm ở khu tập thể Văn công Quân đội (phường Mai Dịch, thành phố Hà Nội), chị Nguyễn Thanh Hương đã sớm nuôi dưỡng tình yêu với nghệ thuật. Với môi trường xung quanh có nhiều trường học nghệ thuật và mẹ công tác trong lĩnh vực, chị được tiếp cận nhiều bộ môn như tuồng, chèo, cải lương và những môn khác về hát. Mang theo niềm say mê bay bổng, chị tham gia các câu lạc bộ đàn, hát và múa, trong đó, chị mê nhất là hát.

Năm 9 tuổi, một cơ duyên bất ngờ đã mở ra. Trong lần tình cờ gặp gỡ, thầy giáo của Học viện Múa Việt Nam nhận thấy tố chất ở chị và khuyên gia đình nên cho chị thử sức với con đường múa chuyên nghiệp. Thời điểm ấy, đúng lúc các chuyên gia từ Liên Xô (cũ) đang tìm kiếm học viên Việt Nam sang đào tạo, nhưng chỉ tiêu vẫn còn bỏ ngỏ khi mới tuyển được hai học viên ở miền bắc. Nghe theo lời gợi ý, mẹ chị đưa con đến Học viện Múa Việt Nam dự tuyển. Chị Thanh Hương trúng tuyển và đứng trước cơ hội lớn để bước vào hành trình rèn luyện bài bản ở nước ngoài. Thế nhưng, ngay khi mọi thủ tục sắp hoàn tất, gia đình chị lại phân vân. Chín năm học xa nhà nơi đất khách là một quãng thời gian quá dài đối với một cô bé 9 tuổi, lại có thể trạng gầy và nhỏ nhắn. Cuối cùng, nỗi lo lắng về sức khỏe và sự thiếu vắng người thân bên cạnh để chăm sóc, quản lý đã khiến bố mẹ chị quyết định không để con theo đuổi con đường múa khi ấy.

Một năm sau, ngã rẽ khác lại đến với chị Thanh Hương. Khi một số đồng nghiệp của mẹ chị cho con dự tuyển vào khóa 7 chuyên ngành Xiếc của Trường Trung cấp Nghệ thuật Xiếc và Tạp kỹ Việt Nam, họ cũng ngỏ ý rủ mẹ chị đưa con tham gia cùng bởi có nhiều các bạn đồng trang lứa quen biết. “Quy định yêu cầu thí sinh phải đủ 11 tuổi, trong khi tôi còn thiếu 1 tuổi. Bất chấp rào cản đó, tôi vẫn muốn thử sức và đã trúng tuyển. Thế nhưng, phía sau kết quả ấy lại không ít nỗi băn khoăn và nghi ngờ. Dù có mẹ là giáo viên trong nghề và thường xuyên đến trường xem các buổi tập luyện và trình diễn, tôi vẫn chưa hiểu rõ hay cảm thấy hứng thú với xiếc. Đó là một thế giới vừa quen mà lại vừa xa”, chị bày tỏ.

Sau cùng, trước những lời động viên của mọi người, chị quyết định bước vào sự nghiệp xiếc. Để bù lại một năm “thiếu tuổi”, chị Thanh Hương phải học dồn chương trình văn hóa của ba lớp trong cùng một năm - khởi đầu tương đối thử thách cho hành trình nghệ thuật phía trước. Tình yêu với xiếc đến một cách tự nhiên rồi dần chiếm trọn lấy tâm hồn của cô gái trẻ Thanh Hương.

Sau 5 năm chăm chỉ học tập, chị Thanh Hương tiếp tục nắm bắt cơ hội lớn khi các chuyên gia Liên Xô (cũ) lại sang Việt Nam tuyển chọn học viên. Chị là một trong hai mươi gương mặt được lựa chọn. Khi sang đến nơi và trải qua vòng kiểm tra sức khỏe khắt khe, tám người trong đoàn đã không đủ điều kiện theo học vì bị đau lưng. Chị Hương là một trong số những học viên còn trụ lại, chính thức bước vào quá trình học tập tại nước bạn từ năm 1988.

Tại Trường Xiếc và Tạp kỹ Liên bang Nga (Гуцэи), chị không chỉ hoàn thành chương trình đào tạo mà còn ghi dấu ấn đặc biệt khi được trao giải thưởng Karandas - giải thưởng danh giá và duy nhất dành cho học sinh nước ngoài vì chưa từng có tiền lệ. Thành tích này đã trao cho chị may mắn ở lại Liên bang Nga biểu diễn cùng Cục Nghệ thuật Biểu diễn Xiếc.

Những tưởng con đường xuất ngoại sẽ tiếp diễn nhưng sau 9 năm học và làm, gia đình chị viết thư giục về vì chị xa nhà đã quá lâu. “Ngày xưa, không có điện thoại để dùng FaceTime như bây giờ mà là gửi thư. Thư có khi thất lạc vài tháng, thậm chí nửa năm mới tới nơi nên gia đình càng sốt ruột”, chị nói. Trước sự tha thiết đó, chị Thanh Hương trở về quê hương và nhận lời mời giảng dạy chuyên sâu môn Thăng bằng tại Trường Trung cấp Nghệ thuật Xiếc và Tạp kỹ Việt Nam - ngôi trường đã chắp cánh ước mơ cho chị.

Nếu xiếc cho chị sự dẻo dai của cơ thể thì Yoga lại giúp chị tìm thấy sự cân bằng trong tâm trí. Đảm nhiệm công việc giảng dạy hơn một năm, Yoga đến với chị một cách tình cờ. Chị kể: “Tôi có một thầy giáo người Mỹ. Biết tôi học xiếc, thầy đã khuyên tôi rằng: ‘“Xiếc có tinh túy trong vận động; mềm dẻo, linh hoạt trong động tác. Em hãy thử vận dụng cái gốc sẵn có của mình để học Yoga xem”’. Câu nói của ông đã khích lệ tôi. Tôi đã dành thời gian cân nhắc thật kỹ trước khi quyết tâm sang châu Âu để học thêm về Yoga. Học được một thời gian, tôi nghĩ: “‘Tại sao mình không học ở quê cha đất tổ của Yoga để lĩnh hội cả tinh thần và ý nghĩa đầy đủ nhất?”’ Do vậy, tôi bay đến Ấn Độ để chinh phục bộ môn này từ các chuyên gia và từ đó lại có thêm một ‘tình yêu’ mới.”

Sau khi kết thúc khóa học và trở về nước với chứng chỉ Yoga, chị Nguyễn Thanh Hương là một trong số ít giáo viên tiên phong được đào tạo bài bản từ cái nôi của bộ môn này. Mang trong mình nền tảng vững chắc của một nghệ sĩ xiếc từng tu nghiệp tại Liên bang Nga, chị không đi theo lối truyền thống mà chủ động khai thác hướng đi riêng: kết hợp xiếc vào Yoga. Chị Thanh Hương là người đầu tiên đưa kỹ thuật luyện tập thăng bằng và đảo ngược an toàn của xiếc cho học viên Yoga và học viên phong trào. Sự nghiêm túc và khổ công rèn luyện đã được đền đáp khi các lớp học do chị phụ trách luôn thu hút đông đảo học viên. Ban đầu, khi Yoga còn là khái niệm mới mẻ tại Việt Nam và chi phí tập luyện còn cao, lớp chủ yếu được tổ chức tại các trung tâm, với phần lớn học viên là người nước ngoài. Theo thời gian, Yoga dần trở nên phổ biến, sức hút từ các lớp học của chị vẫn không hề giảm sút. Chị giảng dạy tại nhiều địa điểm như Daewoo, Hanoi Club, Sofitel Plaza, Summerset, Coco Village (Làng văn hóa Việt - Nhật), Rose Garden… cùng nhiều câu lạc bộ sức khỏe.

Hiện nay, chị tập trung giảng dạy Yoga nâng cao cho giáo viên Yoga và duy trì các lớp cộng đồng (chủ yếu nhằm nâng cao sức khỏe). Bên cạnh đó, chị còn đào tạo về giải phẫu và cách ứng dụng kiến thức này vào thực hành Yoga.

Và đúng nghĩa là nghề tay trái, dù đã gắn bó lâu năm với Yoga, chị không lựa chọn tự mở trung tâm. Với chị, việc ôm đồm quá nhiều vị trí có thể khiến bản thân không thể chuyên tâm hết. Mỗi ngày đứng vài lớp tuy vất vả nhưng giống như tinh thần của Yoga, chị luôn tìm thấy niềm vui sống khi truyền đạt nhiệt huyết của mình cho các học viên.

Không dừng lại ở giảng dạy, chị Thanh Hương còn tổ chức nhiều buổi hội thảo trên toàn quốc, giúp cộng đồng người tập hiểu đúng, tập đúng và nâng cao khả năng thực hành hiệu quả những tư thế khó.

Dẫu đã là giáo viên kỳ cựu, chị vẫn không ngăn cản lòng hiếu kỳ và khát vọng mãnh liệt với chuyên môn. Vào những dịp thư giãn hiếm hoi như kỳ nghỉ hè, chị lại tranh thủ cập nhật kiến thức mới. “Phải chấp nhận hy sinh thôi vì kiến thức là vô hạn và luôn thay đổi”, chị chia sẻ. Giai đoạn năm 2015 - 2017, chị sang Singapore và Malaysia để nghiên cứu về giải phẫu. Bởi lẽ đó, chị lại có thêm một niềm tự hào: là người Việt Nam đầu tiên ứng dụng giải phẫu trong luyện tập Yoga.

Từ năm 1996 đến nay, chị Thanh Hương vẫn bền bỉ gắn bó với sự nghiệp “trồng người”, góp phần đào tạo nhiều thế hệ ngành xiếc tiếp nối hành trình mà mình đã từng đi qua.

Ngoài việc điều chỉnh về phương pháp huấn luyện, chị không ngừng tìm tòi thêm nhiều cách thức để có thể đạt được tối đa kỹ thuật đề ra. Bên cạnh đó, chị cho rằng, việc giáo dục và khuyên bảo học sinh hiểu và yêu nghề cũng như ý thức hơn trong việc luyện tập cũng là vấn đề rất quan trọng. Chị nhớ tên, hoàn cảnh, tính cách, tâm lý của từng em, từ đó đưa ra lời khuyên và biết cách quan tâm các em hơn. Theo chị, hành động truyền lửa qua tinh thần sẽ là chỗ dựa vững chắc và bàn đạp mạnh mẽ giúp học sinh vượt qua trở ngại và yêu xiếc hơn mỗi ngày. Trong những tư thế khó, đặc biệt là tư thế ở trên cao, chị luôn hướng dẫn, thị phạm kỹ lưỡng và đứng sẵn sàng bên cạnh nhằm tạo niềm tin cho học sinh. Trong quá trình huấn luyện, chị tuân thủ lộ trình từ cơ bản đến nâng cao và việc sở hữu những tố chất về thể lực, độ dẻo và sự tự tin khi thực hiện những tư thế, động tác khó, có độ nguy hiểm cao.

Trong những thế hệ học trò đã đào tạo, có câu chuyện về một cậu học trò làm chị nhớ mãi. Trước tốt nghiệp chỉ vài tháng, cậu rơi vào khủng hoảng vì chuyện gia đình, bỏ tập thời gian dài và tăng tới 9kg. . Trong khi đó, với diễn viên xiếc chuyên về thăng bằng và đảo ngược, việc tăng trọng lượng đột ngột gần như đồng nghĩa với việc không thể tiếp tục biểu diễn. “Có lúc, em ấy đã định bỏ nghề, thậm chí không định tốt nghiệp nữa”, chị nhớ lại. Suốt thời gian đó, chị Hương đã nhiều lần động viên và thuyết phục cậu đừng bỏ cuộc. Cuối cùng, cậu đã hoàn thành kỳ thi tốt nghiệp với kết quả tốt như một lời cảm ơn dành cho cô giáo của mình.

Những cống hiến dành cho xiếc đã mang lại cho chị những thành tựu quý giá. Năm 2021, chị được Bộ Trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo tặng Kỷ niệm chương “Vì sự nghiệp giáo dục”. Ngày 20/11/2025, chị được Bộ trưởng Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch tặng Kỷ niệm chương “Vì sự nghiệp phát triển văn hoá, thể thao và du lịch”.

Đồng thời, trong vai trò Trưởng bộ môn Thăng bằng, chị Thanh Hương đã góp phần ươm mầm nhiều thế hệ tài năng. Dưới sự dẫn dắt của chị, không ít gương mặt trẻ đã tỏa sáng tại đấu trường xiếc trong nước lẫn quốc tế. Tiêu biểu là Hồ Nguyễn Thị Thu Thuỳ - người đã giành giải “Mái bạt vàng” tại Liên hoan Xiếc quốc tế Cuba 2017. Ngoài ra, Thu Thuỳ còn xác lập kỷ lục Việt Nam với động tác uốn dẻo hạ ngực kết hợp di chuyển chân chạy vòng tròn quanh cơ thể 35 vòng chỉ trong 1 phút. Bên cạnh đó, Thu Thuỳ cùng bạn diễn Bùi Hoàng Thanh Hùng cũng đã xuất sắc giành giải Nhì tại Cuộc thi Tài năng Xiếc toàn quốc năm 2021. Đây là những minh chứng rõ nét cho chất lượng và sự tận tâm của người thầy đứng sau sân khấu.

Hơn 40 năm gắn bó với xiếc và 30 năm đứng lớp là cả một chặng đường dài, không chỉ trải đầy ánh đèn sân khấu mà còn in dấu những khoảng lặng. Đã có những lúc chị cảm thấy mệt mỏi, cảm giác nặng trĩu, nhất là lúc học trò thiếu chăm chỉ, chưa thật sự hợp tác, hay khi nhìn lại, nhiều bạn bè năm xưa cũng đã rẽ sang những lối đi khác. Chị từng nghĩ mình khó có thể tiếp tục đồng hành với nghề.

Thế nhưng, nhờ sự động viên từ đồng nghiệp và hơn hết là ngọn lửa đam mê vẫn rực cháy, chị lại tự nhắc mình bước tiếp. Chị cho rằng: “Yếu tố quan trọng nhất để theo đuổi nghề lâu dài không nằm ở chuyên môn hoặc thể lực mà phải là đam mê.” Đó cũng là thông điệp chị luôn muốn gửi gắm tới học viên của mình, và rộng hơn, tới tất cả những ai đang trên hành trình theo đuổi ước mơ: chỉ khi đam mê đủ lớn, con người ta mới có thể đi đến cùng, bất luận mọi khó khăn của hoàn cảnh.

Hạnh phúc không chỉ là chạm tới mục tiêu của riêng mình mà là dám đi đến tận cùng với nó mặc những giới hạn. Với chị Nguyễn Thanh Hương, niềm hạnh phúc còn được nhân lên gấp bội khi chị có thể âm thầm gieo những “hạt giống” đam mê và chứng kiến từng học trò, học viên của mình trưởng thành rạng rỡ trên bầu trời riêng. Sau tất cả, đó cũng chính là ý nghĩa trọn vẹn nhất của một đời người làm nghề: vừa chạm tới ước mơ của mình, vừa nâng niu giấc mơ người bay xa.