Hơn 30 năm “thổi hồn” cho khảm trai Chuôn Ngọ

Là thế hệ thứ ba trong gia đình có truyền thống làm nghề khảm trai tại thôn Ngọ, nghệ nhân Nguyễn Đình Hải sớm bén duyên với nghề như một lẽ tự nhiên. Những mảnh trai, mảnh ốc cùng tiếng đục đẽo quen thuộc từ các xưởng sản xuất đã trở thành một phần ký ức tuổi thơ, nuôi dưỡng trong ông tình yêu và sự gắn bó với nghề.

“Nghề khảm Chuôn Ngọ, Chuyên Mỹ là nghề cha truyền con nối, ngay từ khi học hết cấp 2 tôi đã bắt đầu học và làm nghề”. Ông Hải đã chia sẻ như vậy khi được hỏi về hành trình gắn bó với khảm trai của mình. Từ khi còn nhỏ, ông đã quen thuộc với những mảnh trai, mảnh ốc và công việc của những người thợ trong gia đình. Đến nay, sau hơn 30 năm gắn bó, người nghệ nhân ấy vẫn giữ vẹn nguyên niềm đam mê với nghề truyền thống của quê hương.

Những năm đầu lập nghiệp là quãng thời gian không ít khó khăn. Thiếu vốn sản xuất, thị trường tiêu thụ hạn chế, ông Hải nhiều lần tự mang sản phẩm đi giới thiệu tại các hội chợ, triển lãm để tìm kiếm khách hàng. Có thời điểm đơn hàng thưa thớt, thu nhập bấp bênh nhưng ông chưa từng nghĩ đến chuyện bỏ nghề. “Nghề khảm trai dường như đã ngấm vào máu tôi từ khi sinh ra, khiến tôi say mê và quyết định chọn nó là nghiệp trọn đời”, ông Hải tự hào.

Chính sự bền bỉ ấy đã giúp ông tạo dựng được uy tín trong nghề và nhận được sự quý trọng của những người cùng làm việc. Gắn bó với cơ sở sản xuất nhiều năm, anh Phạm Văn Thắng cho biết điều khiến anh nể phục nhất ở nghệ nhân Nguyễn Đình Hải là sự tận tâm với nghề. “Dù là sản phẩm lớn hay nhỏ, nghệ nhân Hải đều yêu cầu phải làm cẩn thận, chỉn chu từng chi tiết. Ông không chỉ truyền kỹ thuật mà còn dạy chúng tôi cách trân trọng giá trị của nghề truyền thống”, anh chia sẻ.

Trong xưởng sản xuất, nghệ nhân Nguyễn Đình Hải chăm chú đưa mũi dao nhỏ lướt trên bề mặt bức tranh đang dang dở. Dưới đôi bàn tay đã gắn bó hơn 30 năm với nghề, những mảnh trai, mảnh ốc dần hiện lên thành hình hài của hoa lá, chim muông và các nhân vật lịch sử.

Để hoàn thiện một tác phẩm khảm trai, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn, từ lên ý tưởng, vẽ mẫu, xử lý nguyên liệu đến gắn trai và hoàn thiện sản phẩm. Trong đó, công đoạn khiến ông tâm huyết nhất là tỉa nét. Những đường khắc nhỏ trên đôi mắt nhân vật, cánh hoa hay bộ lông chim tuy chỉ chiếm một phần rất nhỏ nhưng lại quyết định thần thái của cả bức tranh. “Người trong nghề chúng tôi gọi đó là công đoạn thổi hồn cho bức tranh. Khi hoàn thiện những nét cuối cùng, tác phẩm mới thực sự có sức sống”, ông Hải chia sẻ.

Không chỉ giữ gìn những giá trị truyền thống, người nghệ nhân làng Ngọ còn không ngừng tìm tòi, sáng tạo để đưa hơi thở đương đại vào các sản phẩm khảm trai. Bên cạnh những mẫu tranh quen thuộc như tứ quý, hoành phi câu đối hay đồ thờ, ông đã phát triển thêm nhiều tác phẩm mang dấu ấn lịch sử và văn hóa dân tộc như Hai Bà Trưng, Quang Trung đại phá quân Thanh hay chiến thắng Bạch Đằng Giang. Với ông, mỗi tác phẩm không chỉ là một sản phẩm thủ công mỹ nghệ mà còn là một cách kể lại những câu chuyện văn hóa bằng ngôn ngữ của nghệ thuật khảm trai.

Trong xưởng khảm nằm giữa làng Ngọ, nghệ nhân Nguyễn Đình Hải cẩn thận đặt những mảnh trai đã được cắt gọt lên mặt gỗ. Thỉnh thoảng, ông dừng tay để giải thích cho nhóm sinh viên đang chăm chú quan sát bên cạnh về cách lựa chọn nguyên liệu, cách tạo đường nét và sự đặc biệt của một sản phẩm thủ công truyền thống.

Những năm gần đây, hình ảnh các nhóm sinh viên hay du khách tìm đến cơ sở của ông đã trở nên quen thuộc. Mỗi lần như vậy, người nghệ nhân lại kiên nhẫn kể câu chuyện về làng nghề Chuôn Ngọ, về những tác phẩm khảm trai mang đậm giá trị văn hóa. “Các bạn trẻ chỉ thực sự yêu quý một giá trị khi được tận mắt nhìn thấy và trực tiếp trải nghiệm. Khi hiểu được sự công phu của nghề, các bạn sẽ trân trọng hơn những sản phẩm thủ công và những người đang ngày ngày giữ nghề”, ông chia sẻ.

Không chỉ truyền lửa cho những người trẻ tìm đến học hỏi, ông Hải còn dành nhiều tâm huyết để truyền lại nghề cho con trai cả. Từ khi còn nhỏ, người con đã theo cha đến xưởng, làm quen với những công đoạn đơn giản rồi dần học cách chế tác một sản phẩm hoàn chỉnh. Với ông Hải, việc con tiếp tục gắn bó với nghề không chỉ là niềm vui của một người cha mà còn là sự tiếp nối của truyền thống gia đình đã được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Ngoài sân, tiếng máy cắt vẫn đều đặn vang lên. Bên trong xưởng, người nghệ nhân lại cúi xuống bên tác phẩm còn dang dở. Danh hiệu Làng nghề thủ công thế giới là niềm tự hào của Chuyên Mỹ hôm nay, nhưng với Nguyễn Đình Hải, điều quan trọng hơn cả là để những âm thanh quen thuộc của làng nghề vẫn tiếp tục vang lên trong tương lai. Và vì thế, ông vẫn lặng lẽ làm nghề, như cách mình đã gắn bó suốt bao năm qua.

Ngân Hà, Kim Huệ, Trà My, Như Quỳnh