Học tiếng Việt: Khi ngôn ngữ vượt ra khỏi khuôn khổ giảng đường

Những năm gần đây, ngày càng nhiều sinh viên quốc tế lựa chọn Việt Nam là điểm đến học tập và nghiên cứu. Bên cạnh những ngành học quen thuộc, tiếng Việt cũng trở thành một lựa chọn hấp dẫn đối với không ít bạn trẻ đến từ nhiều quốc gia khác nhau. Có người đến vì yêu thích văn hóa Việt Nam, vì yêu cầu của công việc, và cũng có người bị cuốn hút bởi thanh âm và nhịp điệu rất riêng của ngôn ngữ này. Với họ, học tiếng Việt không chỉ là học cách nói sao cho đúng, viết sao cho chuẩn, mà còn cần hiểu một cộng đồng, một lối sống và một nền văn hóa giàu bản sắc.

Vượt nửa vòng trái đất để đến với mảnh đất hình chữ S, Daniela (23 tuổi, quốc tịch Cuba) là một du học sinh như thế. Hiện chị là sinh viên năm hai đang theo học chuyên ngành Việt Nam học thuộc khoa Việt Nam học và Tiếng Việt, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn. Chia sẻ về quyết định gắn bó với tiếng Việt, chị cho biết mọi thứ bắt nguồn từ niềm yêu thích dành cho nền văn hóa châu Á. Qua tìm hiểu, chị bị thu hút bởi bề dày lịch sử, sự độc đáo của văn hóa bản địa Việt Nam, và đặc biệt hơn cả, chính tình hữu nghị keo sơn giữa hai dân tộc Việt Nam và Cuba là lý do để chị mong muốn ở lại gắn bó lâu dài với mảnh đất này.

Tuy vậy, hành trình ấy không hề dễ dàng. Daniela cho biết trở ngại lớn nhất trên hành trình chinh phục tiếng Việt chính là hệ thống thanh điệu. Khác với tiếng Tây Ban Nha - ngôn ngữ mẹ đẻ của chị - không có thanh điệu, tiếng Việt lại sử dụng tới sáu thanh khác nhau, khiến việc phát âm trở thành một thử thách thực sự. “Nếu phát âm không tốt, người nghe sẽ không hiểu mình đang nói gì vì thanh điệu quyết định nghĩa của từ”, chị nói. Có lúc chị phải lặp lại một câu nhiều lần vì người đối diện không hiểu, dù bản thân tin rằng mình đã dùng đúng từ. Chỉ khi được người Việt sửa lại thanh điệu, Daniela mới nhận ra nghĩa của từ đã hoàn toàn thay đổi.

Không ít lần, sự khác biệt ấy khiến Daniela rơi vào những tình huống lúng túng trong giao tiếp hằng ngày. Bên cạnh thanh điệu, hệ thống xưng hô phong phú của tiếng Việt cũng là một “bài toán khó” đối với chị. Việc lựa chọn giữa anh, chị, cô, chú hay bác tùy theo độ tuổi và hoàn cảnh khiến nữ sinh viên nhiều lần bối rối. Chị nhớ một lần đi chợ Nghĩa Tân (Hà Nội), khi vô tình gọi một người phụ nữ là “bác” và ngay lập tức được nhắc rằng nên gọi là “cô” mới đúng. “Lúc đó tôi rất ngượng vì không hề có ý bất lịch sự”, Daniela cười kể.

Với nhiều sinh viên quốc tế, thử thách trong hành trình học và hiểu tiếng Việt còn nằm ở việc đưa những kiến thức được học vào vận dụng trong đời sống thực tế. Chị Nora, quốc tịch Đức, hiện đang học tiếng Việt tại Khoa Ngôn ngữ - Văn hóa Việt Nam và Đông Nam Á, Trường Đại học Ngoại ngữ, Đại học Quốc gia Hà Nội, chia sẻ những trải nghiệm tương tự. Trước đó, Nora từng theo học ngành Đông Nam Á học và đã có một khoảng thời gian học tiếng Việt tại Đức. Từ kinh nghiệm học tập và sinh sống ở hai quốc gia khác nhau, chị nhận thấy nhiều điểm khác biệt giữa tiếng Việt trên lớp và tiếng Việt trong đời sống hằng ngày. Chị chia sẻ, trên lớp, người học có thời gian để nghe giảng, ghi nhớ từ vựng, luyện cấu trúc câu và sửa lỗi thông qua các bài tập tình huống. Tuy nhiên, khi trực tiếp trò chuyện với người bản địa, mọi thứ diễn ra nhanh và phức tạp hơn với nhiều cách diễn đạt đời thường, rút gọn câu hay thêm các trợ từ cuối câu như “ạ”, “nhé”, “nhỉ”. Những yếu tố này khiến chị gặp khó khăn trong việc bắt kịp nhịp với mọi người trong thời gian đầu vừa qua Việt Nam.

“Có lúc mình hiểu từng từ riêng lẻ, nhưng khi mọi người nói nhanh trong một câu dài, mình cần thêm thời gian để hiểu hết ý và nghĩ xem nên trả lời thế nào”, Nora chia sẻ. Những cuộc trò chuyện, các trợ từ cuối câu vẫn là phần khiến chị chưa thực sự tự tin, bởi chúng không chỉ mang nghĩa ngôn ngữ mà còn thể hiện sắc thái lễ phép, thân mật hoặc gợi mở trong giao tiếp. Chính những trải nghiệm ấy giúp chị nhận ra rằng học tiếng Việt không chỉ là học từ vựng hay ngữ pháp, mà còn học cách ứng xử và thấu hiểu những sắc thái văn hóa tinh tế trong giao tiếp của người Việt.

Học tiếng Việt không chỉ bó hẹp trong giảng đường, mà đòi hỏi người học ứng dụng trong cả đời sống - nơi văn hóa hiện diện một cách chân thực nhất. Một buổi chen chân ở góc chợ, những lần lóng ngóng gọi món trong các quán ăn hay cuộc trò chuyện bên gánh trà đá cùng bạn bè bản địa, tất cả đều trở thành bài học thực tế không chỉ rèn giũa các kỹ năng, mà quan trọng hơn, giúp người học từng bước cảm nhận cách ứng xử, nếp sống và những nét đẹp trong bản sắc văn hoá Việt Nam.

Cùng gặp những khó khăn về giao tiếp, chị Lei Lei - sinh viên năm thứ ba, ngành tiếng Viết và văn hóa Việt Nam, trường Đại học Hà Nội đã tự luyện tập và cải thiện khả năng giao tiếp tiếng Việt thông qua những trải nghiệm thực tế thay vì chỉ giới hạn trong bài học ở giáo trình. Một trong những kỉ niệm mình nhớ nhất khi giao tiếp tiếng Việt trong đời sống hằng ngày là câu chuyện lần đầu mình tự đi chợ. Khi mua hàng, vì chưa quen với hệ thống đại từ của người Việt, chị đã vô tư hỏi mua “nhiều rau” thay “một bó” hay “một mớ rau”. Chị chia sẻ: “Cô bán hàng vô cùng ngạc nhiên và bật cười. Lúc đó tôi rất ngại vì không hiểu mình đã nói sai ở đâu. Sau khi được giải thích, tôi mới nhận ra lượng từ đi cùng các danh từ trong tiếng Việt cũng rất quan trọng để đong đếm định lượng của mỗi vật. Và những ngày sau đó, mỗi lần mua hàng, tôi đều được cô bán hàng chỉ dẫn tận tình từng cách gọi tên mọi đồ vật sao cho đúng và dễ hiểu.”

Bên cạnh việc tích cực tham gia các hoạt động ngoại khóa trải nghiệm văn hóa do nhà trường tổ chức, theo chị, thường xuyên trò chuyện với bạn bè và chủ động đặt mình vào những tình huống giao tiếp thường ngày như mua sắm, gọi món ăn cũng đều là cách chị tự rèn luyện tiếng Việt hằng ngày. Chị Lei Lei nói: “Điều quan trọng nhất mà mình học được trong quá trình chinh phục tiếng Việt là không ngại mắc lỗi. Mình luôn giữ tâm lý dám hỏi, dám sai và dám sửa, bởi mỗi lần nhầm hoặc mắc lỗi lẫn đều là một cơ hội để ghi nhớ và tiến bộ”.

Điều đặc biệt của tiếng Việt nằm ở chỗ ngôn ngữ này không chỉ dùng để truyền đạt thông tin mà còn phản ánh rất rõ cách người Việt nhìn nhận các mối quan hệ xã hội. Cách xưng hô, lời chào, câu mời, lời cảm ơn hay từ chối đều mang theo những sắc thái văn hóa rất riêng. Mỗi chi tiết nhỏ trong cách bày tỏ đều thể hiện mức độ tôn trọng và sự gần gũi giữa người với người.

Mối liên hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa được sinh viên quốc tế cảm nhận rõ qua những trải nghiệm thực tế. Tại Hội Xuân ULIS 2026 do Khoa Ngôn Ngữ -Văn Hóa Việt Nam và Đông Nam Á, Trường Đại học Ngoại ngữ, ĐHQGHN tổ chức, các sinh viên nước ngoài được trực tiếp tham gia nhiều hoạt động mang đậm bản sắc Tết cổ truyền như gói bánh chưng, xin chữ thư pháp, mặc áo dài hay chơi các trò chơi dân gian.

Theo quan sát của Nguyễn Minh Tú, sinh viên năm nhất đang theo học ngành Tiếng Việt và Văn hoá Việt thuộc Khoa NN-VH Việt Nam và Đông Nam Á, thành viên Ban Tổ chức chương trình Hội Xuân: “Các hoạt động mang tính trải nghiệm luôn nhận được sự hưởng ứng tích cực từ sinh viên quốc tế. Hiện nay, sinh viên quốc tế tại Khoa Ngôn ngữ Việt Nam và Đông Nam Á có trình độ tiếng Việt khá đa dạng. Tuy nhiên, khi cùng tham gia các hoạt động thực tế với sinh viên Việt Nam, tất cả đều có cơ hội phát triển kỹ năng ngôn ngữ theo cách riêng. Những sinh viên có trình độ tốt hơn thường chủ động hỗ trợ bạn bè, giải thích nội dung hoặc hướng dẫn cách tham gia hoạt động. Trong khi đó, các bạn mới học được đặt vào môi trường giao tiếp tự nhiên, từ đó dần tự tin hơn, tăng khả năng phản xạ và vận dụng tiếng Việt trong những tình huống cụ thể.”

Minh Tú cho biết, ban đầu nhiều sinh viên quốc tế còn khá dè dặt vì chưa quen với hình thức trải nghiệm ngoài lớp học. Tuy nhiên, sau khi được hướng dẫn và trực tiếp tham gia các hoạt động, các bạn nhanh chóng hòa nhập với không khí chung. Đặc biệt, ở phần trò chơi dân gian, sự thay đổi thể hiện rất rõ khi mọi người trở nên cởi mở hơn, tích cực tương tác với nhau, chủ động tham gia các trò chơi và dễ dàng kết nối với sinh viên Việt Nam. Những tiếng cười và sự hào hứng trong suốt chương trình cho thấy hoạt động trải nghiệm không chỉ giúp các bạn thực hành tiếng Việt mà còn góp phần thu hẹp khoảng cách văn hóa, tạo nên những kết nối tự nhiên giữa sinh viên trong và ngoài nước.

TS. Trần Hữu Trí - Trưởng khoa Ngôn ngữ - Văn hoá Việt Nam và Đông Nam Á, trường Đại học Ngoại Ngữ, ĐHQGHN - cũng đồng tình với quan điểm này khi nhấn mạnh: “Ngôn ngữ là một cách thể hiện khác của văn hóa”, và nếu không có ngôn ngữ thì khó có thể hiểu văn hóa một cách trọn vẹn. Thầy khẳng định rằng ngôn ngữ chính là con đường rõ ràng và sâu rộng nhất để truyền tải văn hóa. Từ tiếng Việt, sinh viên quốc tế có thể tiếp cận không chỉ từ vựng hay cấu trúc câu, mà còn hiểu thêm về ẩm thực, phong tục, tập quán, trang phục, lối giao tiếp và cả những thói quen sinh hoạt rất đời thường của người Việt.

Có thể nói, học tiếng Việt đối với các sinh viên quốc tế không chỉ là quá trình chinh phục một ngôn ngữ mới mà còn là hành trình hòa vào cùng đời sống văn hóa Việt Nam bằng một con đường rất đặc biệt. Mỗi thanh điệu, mỗi cách xưng hô, mỗi cuộc trò chuyện đều mở ra cho họ thêm một lớp hiểu biết về con người, phong tục và nếp sống Việt. Từ lớp học đến đời sống, từ ngôn ngữ đến văn hóa, tiếng Việt dường như đã trở thành chiếc cầu nối giúp sinh viên quốc tế thật sự gắn bó hơn với đất nước này.

Minh Phương - Quỳnh Phương - Thuỳ Trâm