Hòa bình và những khoảng trống: Sứ mệnh đi tìm lại danh tính cho anh hùng

Chiến tranh đã lùi sâu vào quá khứ nhưng nỗi đau hậu chiến vẫn luôn hiện hữu trên hàng bia mộ mang dòng chữ “Liệt sĩ chưa biết tên” tại hơn 3000 nghĩa trang trên cả nước. Theo số liệu của Hội hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam, tính chung cả nước hiện còn khoảng 53 vạn liệt sĩ chưa xác định được danh tính. Đáng chú ý, gần 18 vạn liệt sĩ vẫn đang nằm rải rác tại các chiến trường thuộc Việt Nam, Lào và Campuchia.

Đồng hành cùng công tác tri ân, Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam đã được thành lập và hoạt động trên phạm vi cả nước. Theo BQP.VN, Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam được thành lập theo Quyết định số 1081/QĐ-BNV ngày 17/09/2010 của Bộ trưởng Bộ Nội vụ. Trung tướng Hoàng Khánh Hưng - Chủ tịch Hội cho biết, tổ chức ra đời với tôn chỉ và mục tiêu hành động rõ ràng: tôn vinh và tri ân các Anh hùng Liệt sĩ và thân nhân gia đình Liệt sĩ, chủ động hỗ trợ thân nhân liệt sĩ tiếp cận các chính sách, đẩy mạnh tìm kiếm, đính chính thông tin văn bia và di chuyển hài cốt các anh về với quê hương. Theo báo cáo của Hội, cả nước hiện nay có 15 Hội cấp tỉnh, thành phố, 12 Chi hội trực thuộc với hơn 7.500 Hội viên, 43 đơn vị liên kết.

Mười lăm năm qua, hành trình đi tìm lại tên tuổi cho các anh hùng của Hội là một cuộc chiến khốc liệt, nỗ lực chống lại sự thay đổi của thời gian và địa hình. Điều khiến cho những dấu vết ngày xưa chôn cất người lính ngày càng mờ nhạt.

Trung tướng Hưng, người lính từng trực tiếp vào sinh ra tử, kể thật lòng: “Trong chiến tranh, khi không làm chủ được trận địa thì chúng tôi chỉ có thể chôn cất đồng đội vội vàng. Và hơn 50 năm trôi qua thì địa hình, địa vật nó đã thay đổi rất là nhiều: cái cây ngày xưa bằng cái cổ tay nay đã bằng cả người ôm, dòng suối trước đấy ở chỗ này cũng biến đổi sang chỗ khác, cách tới vài ba trăm mét.”

Nghiệt ngã hơn khi không chỉ địa hình thay đổi mà những cựu chiến binh từng tự tay chôn cất anh em giờ đều đã tuổi cao sức yếu, trí nhớ suy giảm. Bên cạnh đó, do điều kiện môi trường khắc nghiệt và chất dinh dưỡng trong chiến tranh không nhiều, xương cốt của các liệt sĩ cũng tiêu biến rất nhanh vào lòng đất, khiến việc lấy mẫu sinh phẩm để giám định ADN gặp thử thách lớn.

Trước thực tế đó, Hội hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam không chỉ tìm kiếm dựa trên ký ức mà đã mở rộng hợp tác quốc tế với Viện Hòa bình Hoa Kỳ, tìm gặp các cựu chiến binh Mỹ và các trường đại học Hoa Kỳ để xin lại tọa độ những ngôi mộ chôn tập thể năm xưa, chạy đua với thời gian quyết khai quật để đưa các anh về.

Sự kiên trì của Hội hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam đã mang lại kết quả bằng những con số thực tế. Theo báo cáo kết quả của Hội, tính đến nay, Hội đã tìm lại được tên cho hơn 1.155 liệt sĩ, phối hợp đưa được hơn 1.700 hài cốt các anh hùng về quê nhà, đồng thời xây dựng hơn 1.500 căn nhà tình nghĩa và trao tặng gần 6.000 cuốn sổ tiết kiệm cho các gia đình chính sách.

Mỗi cái tên trên văn bia được tìm lại là một cuộc đoàn tụ đầy nước mắt. “Có những hài cốt liệt sĩ đưa về cho mẹ Việt Nam Anh hùng, người mẹ đang ốm liệt giường nhưng mà đã gượng đứng dậy, ra sờ vào cái hộp đựng hài cốt liệt sĩ của con và và như thế là mẹ nói đã mãn nguyện lắm rồi. Và những người mẹ như thế, cũng có những mẹ sau đó vài ngày cũng ra đi với con, với cháu.”, Trung tướng Hưng xúc động chia sẻ.

Sự đồng hành của Hội cũng là điểm tựa tinh thần, đem lại hy vọng cho những gia đình từng phải buông xuôi vì thiếu thốn thông tin. Như câu chuyện của gia đình liệt sĩ Nguyễn Quốc Điềm (Tiểu đội phó Quân đội nhân dân Việt Nam, hy sinh tại mặt trận phía Nam năm 1968). Nỗi đau của gia đình bị nhân đôi khi người chú ruột hy sinh từ thời kháng chiến chống Mỹ năm 1950 đến nay vẫn chưa tìm thấy xác. Bà Nguyễn Thị Thiệp (em gái liệt sĩ Nguyễn Quốc Điềm) nghẹn ngào bày tỏ với những người thực hiện công tác tri ân: “Thật sự nể phục và biết ơn những cá nhân tổ chức vẫn miệt mài băng rừng, lội suối hay lặng thầm trong phòng thí nghiệm để tìm lại danh tính cho các liệt sĩ. Họ chính là những ân nhân giúp thắp sáng niềm hy vọng cho những người ở lại, chứng minh rằng xã hội chưa bao giờ quên đi xương máu của cha anh.”

Hành trình của Hội hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt nam vẫn tiếp tục và bền bỉ kết nối quá khứ và tương lai. Không chỉ xoa dịu nỗi đau của những người đi trước, Hội còn thành công trong việc khơi gợi lòng biết ơn của thế hệ trẻ. Qua các chiến dịch tri ân trên nền tảng số và các ứng dụng thiện nguyện, lớp trẻ đang trở thành lực lượng tiếp ứng tích cực nhất. Tuy nhiên, trách nhiệm tìm lại tên cho các anh không phải là việc của riêng người trẻ hay bất kỳ tổ chức nào, mà đã trở thành trách nhiệm quốc gia, là sự chung tay phối hợp của toàn cộng đồng và Nhà nước. Mệnh lệnh tri ân ấy đang được cụ thể bằng những hành động quyết liệt chưa từng có. Đó là toàn quân đang dồn lực thực hiện “Chiến dịch 500 ngày đêm” do Bộ trưởng Bộ Quốc Phòng phát động, hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947 - 27/7/2027). Cùng lúc đó, các cơ quan chức năng đang khẩn trương chuẩn bị phương án khai quật, quy tập khu mộ tập thể chôn cất hơn 900 chiến sỹ hy sinh tại khu vực Công viên Lê Thị Riêng (TP.HCM). Sự vào cuộc mạnh mẽ bằng cả trái tim và mệnh lệnh chính trị như một lời khẳng định về sự biết ơn, đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” đối với các anh hùng liệt sỹ đã dũng cảm chiến đấu bảo vệ độc lập, tự do cho Tổ quốc, nó cũng khẳng định rằng: xã hội quyết tâm không để các anh nằm lại lạnh lẽo vô danh.

Danh tính trên bia mộ của hàng vạn anh hùng có thể sẽ mãi mãi không tìm lại được do sự nghiệt ngã của thời gian. Đó sẽ là một vết cắt, một nỗi đau dai dẳng đối với hậu phương, bởi ngay cả khi tìm được hài cốt nhưng trên tấm bia ấy vẫn khuyết danh thì nỗi xót xa ấy vẫn vẹn nguyên. Thế nhưng, việc xã hội chưa từng buông xuôi hành trình tìm kiếm chính là sự sưởi ấm lớn nhất. Các anh có thể chưa tìm lại được tên riêng của mình, hình hài các anh có thể đã tan vào đất đá nhưng sự hy sinh ấy đã hòa vào làm một với hai chữ thiêng liêng nhất của dân tộc: Tổ quốc.

Cẩm Ly