Chợ truyền thống Hà Nội: Nghịch lý giữa giá trị di sản và áp lực đô thị hóa

Bước qua vòm cổng của những ngôi chợ trăm tuổi tại trung tâm Thủ đô, người ta như chạm vào một dòng chảy thời gian khác biệt. Trải qua bao biến động lịch sử, chợ truyền thống Hà Nội không chỉ đơn thuần là nơi diễn ra các hoạt động giao thương thuần túy, mà đã hóa thân thành những “di sản sống” và lưu giữ trọn vẹn ký ức, nếp sống cộng đồng và những nét văn hóa ứng xử đặc trưng. Từ những tên chợ gắn liền với lịch sử đến cung cách mua bán “thuận mua vừa bán”, rôm rả tiếng cười reo, tất cả tạo nên một hệ sinh thái văn hóa tinh thần không thể tách rời của mảnh đất nghìn năm văn hiến.

Thế nhưng, ngay giữa lòng không gian đậm chất di sản ấy, một thực tế trần trụi khác đang diễn ra hàng ngày dưới áp lực của tốc độ đô thị hóa chóng mặt. Nhiều chợ truyền thống hiện nay vẫn đang chững lại với mô hình vận hành hạn chế cùng hàng loạt điểm yếu về vệ sinh an toàn thực phẩm, cách bố trí không gian và giá cả chưa thật sự rõ ràng. Chia sẻ về sự ngột ngạt của cơ sở hạ tầng, cô Nguyễn Thị Thanh Hằng - một tiểu thương đã gắn bó hơn 40 năm với chợ Đồng Xuân trầm ngâm bộc bạch: “Chợ nó còn nét cổ ngày xưa nó hơi bị lạc hậu… thời tiết 37, 38 độ không thở được, người ta không muốn vào đây đâu”.

Câu nói mộc mạc ấy đã lột trần nghịch lý phũ phàng đang hiện hữu trong lòng chợ: cái gọi là “nét cổ di sản” vô hình trung lại đi kèm với sự lạc hậu về công năng. Một không gian kiến trúc cũ kỹ, thiếu sự hỗ trợ của các thiết bị thông gió hay điều hòa hiện đại đang khiến lòng chợ trở nên tù túng và thiếu dưỡng khí. Hệ quả là vào những ngày hè cao điểm, cả người mua lẫn người bán phải gồng mình chịu trận trong cái nóng hầm hập, ngột ngạt. Sự bất tiện lớn về mặt môi trường, nhiệt độ này vô tình biến những cuộc mua bán thong dong ngày xưa trở thành một nỗi ám ảnh, mệt mỏi và đẩy những khu chợ trăm tuổi rơi vào thế yếu hoàn toàn trước áp lực hiện đại hóa đô thị.

Bên cạnh câu chuyện về cơ sở hạ tầng chưa đáp ứng nhu cầu của người mua hàng, nhiều chợ truyền thống tại Hà Nội còn đối mặt với tình trạng lấn chiếm lối đi, vỉa hè để buôn bán khiến việc di chuyển trở nên khó khăn, đặc biệt vào giờ cao điểm. Có thể kể đến, tại chợ Đồng Xuân, nơi nhiều khu vực buôn bán vẫn còn tồn tại tình trạng lối đi chật hẹp khi các gian hàng được bố trí quá gần nhau khiến cho người mua hàng khó di chuyển và tương tác với các gian hàng. Ngoài ra, không gian đông đúc cũng làm gia tăng nguy cơ vệ sinh an toàn thực phẩm khi người mua thường xuyên va chạm trực tiếp vào sản phẩm và thực phẩm trưng bày, việc tiếp xúc quá thường xuyên này có thể dẫn đến tình trạng hư hỏng hoặc ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm. Thực trạng này không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến trải nghiệm mua sắm mà còn đặt ra nhiều thách thức trong công tác quản lý tại các khu chợ dân sinh. Vì vậy, việc cải thiện cách bố trí gian hàng, nâng cao công tác quản lý và chú trọng hơn nữa vấn đề an toàn thực phẩm hiện đang trở thành điều kiện cần thiết để có thể đáp ứng nhu cầu mua sắm hiện nay.

Cú xoay mình của đô thị còn đẩy các khu chợ trăm tuổi vào một cuộc chiến sinh tồn khốc liệt hơn: cuộc chiến giành giật tệp khách hàng trẻ. Những người trẻ hôm nay với chiếc điện thoại trên tay thà chọn đứng dưới sảnh chung cư mát rượi chờ shipper giao một túi thực phẩm được dán tem định danh sạch sẽ, còn hơn phải dắt xe, chen chân vào lối chợ chật chội, sực mùi ẩm mốc để đổi lấy những trải nghiệm mua bán tù mù về nguồn gốc, giá cả. Cụ thể hơn, không chỉ giới trẻ mà nhiều bậc phụ huynh đang dần lựa chọn siêu thị, cửa hàng tiện lợi hoặc thậm chí là các app mua hàng thay vì các chợ dân sinh để mua nhu, yếu phẩm thiết yếu. Điều này là bởi các mô hình bán lẻ hiện đại đáp ứng được nhu cầu mua sắm nhanh chóng, giá cả rõ ràng, tiện lợi, và cơ sở vật chất thoáng mát. Do vậy, để đứng vững trước cơn bão, chợ truyền thống cần thích nghi nhanh chóng nếu không muốn dần mất đi vị thế trong thị trường tiêu dùng hiện đại.

Để bắt kịp với những thay đổi nhanh chóng của thị trường tiêu dùng ngày một hiện đại, Hà Nội cũng đang đẩy mạnh quá trình siết chặt và nâng cấp hệ thống chợ thông qua Kế hoạch 117/KH-UBND giai đoạn 2026 đến hết 2030 do Phó Chủ tịch UBND Thành phố Trương Việt Dũng đã ký ban hành ngày 20/3/2026. Theo kế hoạch, thành phố đặt mục tiêu hoàn thiện mạng lưới chợ, khắc phục tình trạng cơ sở vật chất xuống cấp cũng như đáp ứng các nhu cầu về vệ sinh an toàn thực phẩm và phòng cháy chữa cháy. Đáng chú ý, mô hình “chợ số” cũng được định hướng triển khai nhằm thúc đẩy kinh tế số và mở rộng thị trường. Đặc biệt, mục tiêu đặt ra là đến năm 2030, 100% các chợ được phê duyệt phương án giá sử dụng diện tích bán hàng, phê duyệt Nội quy hoạt động, phê duyệt phương án bố trí, sắp xếp ngành hàng, cũng như bảo đảm phát huy đầy đủ công năng và nâng cao hiệu quả kinh tế - xã hội của các chợ, văn minh thương mại. Một mặt, đây là chuyển hướng tích cực cho thấy sự quan tâm của Nhà nước đối với quá trình giữ gìn và đổi mới chợ truyền thống trong bối cảnh hiện đại. Mặt khác, định hướng cũng tạo ra không ít áp lực đối với các tiểu thương và nhiều hộ kinh doanh nhỏ lẻ trong việc thích nghi với các yêu cầu mới về chi phí vận hành, tiêu chuẩn vệ sinh và các vấn đề phát sinh khác. Điều này cho thấy bài toán cải tạo là một quá trình cân bằng giữa nhu cầu hiện đại hóa và việc giữ gìn kế mưu sinh cùng nét văn hóa truyền thống của chợ dân sinh Hà Nội.

Chợ truyền thống Hà Nội rồi sẽ đi về đâu giữa lòng của cơn bão đô thị hóa cuồn cuộn? Câu trả lời không nằm ở việc chọn lựa cực đoan giữa một bên là giữ khư khư những bức tường rêu cũ kỹ, hay một bên là san phẳng tất cả để đổi lấy những khối nhà hiện đại, vô tính. Bởi lẽ, tiếng rao mua bán, mùi vị đặc trưng của nông sản, và nụ cười đôn hậu của những tiểu thương vẫn cần một không gian để sống, để thở, chứ không phải để biến mất vào ký ức. Làm thế nào để những khu chợ này tiếp tục là những mạch đập văn hóa kiêu hãnh, là một “di sản sống” kiên cường giữa lòng một thủ đô đang thay đổi từng ngày, đó vẫn là câu hỏi lớn đang đau đáu chờ đợi những giải pháp đột phá, nhân văn từ các nhà quản lý và toàn thể người dân.

Thu Uyên