Vẻ đẹp tín ngưỡng thờ Mẫu qua từng sắc phục hầu đồng

Tín ngưỡng thờ Mẫu là một nét đẹp văn hóa tâm linh đặc sắc của người Việt. Khởi nguồn từ tín ngưỡng thờ nữ thần và hình tượng người mẹ trong xã hội nông nghiệp xưa. Hoạt động này thể hiện lòng tôn kính đối với các Thánh Mẫu - những vị thần tượng trưng cho thiên nhiên, sự sinh sôi và che chở con người.

Năm 2016, “Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Dấu mốc này vừa khẳng định giá trị độc đáo của tín ngưỡng dân gian nước nhà, vừa lan tỏa nét đẹp văn hóa truyền thống đến gần hơn với bạn bè quốc tế.

Nhắc đến tín ngưỡng thờ Mẫu, không thể bỏ qua nghi lễ hầu đồng. Hình thức diễn xướng dân gian này là sự giao thoa hoàn hảo giữa yếu tố tâm linh và nghệ thuật truyền thống. Thông qua các điệu múa, âm nhạc, hát chầu văn cùng hệ thống trang phục đặc trưng, hầu đồng tái hiện sinh động hình ảnh các vị thánh trong Đạo Mẫu. Mang đậm dấu ấn tâm linh, mỗi bộ trang phục hầu đồng đồng thời là một tác phẩm nghệ thuật, kết tinh từ kỹ thuật thêu may tỉ mỉ và tư duy thẩm mỹ độc đáo của dân gian Việt Nam.

Sự đa dạng trong phục trang đã tạo nên nét đặc trưng cho mỗi giá hầu và làm nên sức hút riêng của tín ngưỡng thờ Mẫu. Đây chính là không gian mà yếu tố tâm linh giao hòa trọn vẹn cùng vẻ đẹp của nghệ thuật truyền thống. Đằng sau sự đa dạng ấy là một hệ thống quy ước mang tính biểu tượng được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Trang phục hầu đồng có tính thẩm mỹ cao và đóng vai trò như một “dấu hiệu nhận diện” trong không gian tín ngưỡng. Hiện nay, nhiều bộ áo hầu vẫn được chế tác thủ công với thời gian hoàn thiện kéo dài hàng tuần, thậm chí hàng tháng. Từ đường thêu, cách đính kết đến việc lựa chọn phụ kiện đều đòi hỏi sự tỉ mỉ cùng sự am hiểu tường tận về nghi lễ truyền thống.

Theo thanh đồng Lâm Vũ, trang phục đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong mỗi buổi lễ. “Mỗi giá hầu đều có phục trang riêng để thể hiện đúng hình tượng của từng vị thánh. Chỉ cần nhìn màu sắc hay phụ kiện, người hiểu về tín ngưỡng có thể nhận ra ngay đang hầu giá nào”, anh chia sẻ.

Vị thanh đồng cho biết, quá trình chuẩn bị phục trang thường tốn nhiều thời gian và công sức bởi mỗi chi tiết đều đòi hỏi sự chỉn chu tuyệt đối. Nhiều bộ áo được đặt may riêng để phù hợp với từng nghi lễ hoặc phong cách thực hành khác nhau. Chính những lớp thêu dày dặn, gam màu nổi bật và kỹ thuật thủ công tinh xảo đã kiến tạo nên vẻ đẹp đặc trưng của nghi lễ hầu đồng.

Trong nghi lễ hầu đồng, trang phục đã vượt qua giới hạn của yếu tố làm đẹp hay phục vụ trình diễn để thực sự trở thành “linh hồn” của mỗi giá hầu. Mỗi bộ trang phục đại diện cho một vị thánh khác nhau trong hệ thống Tứ phủ, thể hiện rõ thân phận, tính cách, quyền uy và không gian cai quản của vị thánh ấy. Khi thanh đồng thay áo cũng đồng nghĩa với việc chuyển sang một giá hầu mới, đưa người tham dự bước vào một không gian tâm linh và cảm xúc hoàn toàn khác biệt.

Màu sắc trong trang phục hầu đồng mang nhiều ý nghĩa biểu tượng. Giá Quan lớn thường sử dụng áo thêu rồng với gam màu đỏ, vàng hoặc xanh để biểu trưng cho sự uy nghiêm và quyền lực. Các giá Chầu Bà lại hiện lên mềm mại, quý phái hơn với áo gấm thêu hoa văn tinh xảo Trong khi đó, giá Cô hay giá Cậu lại mang nét tươi trẻ, thanh thoát qua những gam màu rực rỡ và kiểu dáng nhẹ nhàng. Sự biến hóa linh hoạt về phục trang, khăn đội, hia,quạt hay kiếm giúp người xem phân biệt từng giá đồng và góp phần tái hiện thần thái, hình tượng riêng của các vị thánh trong tâm thức dân gian.

Các bộ áo hầu thường được may thủ công vô cùng công phu từ chất liệu gấm, lụa hoặc vải thêu truyền thống. Trên nền vải là những họa tiết rồng, phượng, mây, sóng nước hay hoa văn cổ được đính kết tỉ mỉ bằng chỉ kim tuyến và hạt trang trí. Từng đường thêu, lớp áo hay phụ kiện đi kèm đều phản ánh sự khéo léo của nghệ nhân và tôn vinh vẻ đẹp thẩm mỹ đặc trưng của văn hóa Việt.

Qua từng giá hầu, phục trang trở thành cầu nối giữa nghệ thuật, tín ngưỡng và văn hóa dân gian, góp phần tạo nên sức hấp dẫn riêng cho nghi lễ hầu đồng trong đời sống tâm linh của người Việt. Dưới ánh đèn trưng bày, từng lớp áo gấm, khăn phủ, hia thêu hay các phụ kiện ánh kim hòa quyện vào nhau, tạo nên một không gian rực rỡ sắc màu và vô cùng thu hút người xem.

Ngày nay, vẻ đẹp rực rỡ của trang phục hầu đồng đã vượt ra khỏi không gian đền phủ thiêng liêng để bước vào các điểm trưng bày di sản trên khắp cả nước. Người dân và du khách có thể dễ dàng chiêm ngưỡng nghệ thuật chế tác trang phục Tứ phủ tại nhiều không gian văn hóa nghệ thuật khác nhau. Tiêu biểu nhất phải kể đến khu trưng bày tín ngưỡng thờ Mẫu của Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam. Tại đây, những bộ trang phục hầu đồng được tôn vinh và nổi bật lên như các tác phẩm nghệ thuật thủ công truyền thống đích thực.

Theo thời gian, trang phục hầu đồng đã bước qua giới hạn của các nghi lễ tâm linh để trở thành một phần di sản văn hóa quý giá cần được bảo tồn. Việc nhân rộng các không gian lưu giữ, giới thiệu và phục dựng áo hầu hôm nay vừa tiếp lửa cho nghề thêu may thủ công cùng kỹ thuật trang trí truyền thống, vừa lan tỏa mạnh mẽ những giá trị văn hóa gắn liền với tín ngưỡng thờ Mẫu trong đời sống đương đại.

Phương Linh, Kim Ánh, Hoàng Hà, Trần Hà, Kiều Mỹ, Nguyễn Dịu