Giữa khói hương và ánh nến huyền ảo trên sập công đồng, người ta thường chỉ chú ý đến đồng thầy trong những lớp áo gấm lộng lẫy khi hoá thân vào các giá thánh. Nhưng phía sau mỗi canh hầu còn có những người âm thầm “nâng khăn sửa túi”, giữ cho nghi lễ diễn ra trọn vẹn. Trong giới bản đền, họ được gọi bằng cái tên rất đẹp và trang nghiêm: "Tay Quỳnh, Tay Quế" .
 |
| “Tay Quỳnh, Tay quế” hỗ trợ thanh đồng thực hiện nghi lễ hầu đồng tại Đền Mẫu Thoải - Phúc Xá (Hà Nội) trong không gian đậm đà màu sắc tín ngưỡng thờ mẫu (Ảnh: Ngọc Linh) |
Giữ sự tôn nghiêm cho một canh hầu
Nhiều người nghĩ hầu dâng chỉ là việc chuẩn bị đồ lễ thông thường, nhưng thực tế, đây là một vị trí mang trách nhiệm rất lớn, đòi hỏi sự am hiểu tường tận về văn hóa tâm linh, tính cẩn trọng và một lòng thành kính tuyệt đối. Trong một canh hầu, sập công đồng luôn cần hai người hỗ trợ đối xứng hai bên, phối hợp nhịp nhàng như hai cánh tay đắc lực của các thanh đồng.
Người được gọi là Tay Quỳnh phụ trách khăn áo, trang sức, sắp xếp và thay lễ phục cho đồng thầy theo từng giá ngự. Mỗi vị thánh trong hệ thống Tứ phủ có màu sắc, phục sức và lễ thức riêng, đòi hỏi người hầu dâng phải ghi nhớ chính xác từ chiếc khăn chầu, đai lưng đến vòng đeo cổ.
 |
| Tay Quỳnh hỗ trợ thay lễ phục, chỉnh khăn, đội mũ trước khi bước sang giá hầu tiếp theo trong nghi lễ (Ảnh: Ngọc Linh) |
Phía còn lại, Tay Quế phụ trách gương lược, nước nhang và các lễ vật dâng theo từng giá như trà nước, trầu cau, rượu hoặc thuốc.
 |
| Tay Quế dâng trà thuốc cho thanh đồng trong quá trình thực hiện nghi lễ hầu đồng (Ảnh: Ngọc Linh) |
Ở vị trí này, áp lực lớn nhất không nằm ở sức lực mà ở trách nhiệm giữ cho nghi lễ được diễn ra chỉn chu, đúng cung cách và không ảnh hưởng đến tâm lý của đồng thầy trong lúc hành lễ.
Người giữ nhịp sau màn khói hương
Cái khéo và cũng là cái khó của người “nâng khăn sửa túi” là phải trở thành người "giữ nhịp" vô hình. Họ không chỉ nhìn đồng thầy để đưa đồ, mà còn phải lắng tai nghe cung văn để đoán ý thánh.
Gần 5 năm gắn bó với công việc hỗ trợ sau sập công đồng, cô Nguyễn Thị Thu Huyền không chỉ gây ấn tượng bởi sự nhanh nhẹn, cẩn trọng mà còn bởi vốn hiểu biết sâu sắc về nghi lễ và khả năng quan sát tinh tế trong từng chi tiết nhỏ.
Cô Huyền chia sẻ về sự nhịp nhàng đầy nghệ thuật này: “Khi cung văn chuyển nhạc sang từng giá khác nhau, tụi cô phải tự đoán ý để đưa lễ cho đúng thời điểm. Giá Chầu thì dâng nước, dâng trầu. Giá Đức Ông hay giá Cậu lại chuẩn bị rượu, thuốc. Mọi thứ đều phải khớp với tiếng nhạc và nhịp hành lễ. Có những hôm một canh hầu kéo dài nhiều giờ, thay liên tục hơn 30 bộ lễ phục. Người đứng hầu phải luôn tập trung, chỉ cần chậm một nhịp là dễ rối cả sập đàn”.
Khi tiếng nhạc cung văn dồn dập, việc sơ suất nhỏ trên sập công đồng là điều khó tránh khỏi. Những lúc "lạc nhịp" như thế người hầu dâng chính là người "gỡ rối" thầm lặng. “Có lúc đưa nhầm đồ hoặc chậm nhịp một chút thì phải nhanh ý sửa ngay. Người đứng hầu không được luống cuống vì nếu mình rối, đồng thầy cũng dễ mất nhịp theo”, cô Huyền kể…
 |
| Cô Huyền tái hiện một phần nghi lễ khi thực hiện một canh hầu (Ảnh: Ngọc Linh) |
Sự phối hợp ấy không có kịch bản sẵn, tất cả là sự phối hợp giữa ba bên: Đồng thầy - Cung văn - Hầu dâng bằng kinh nghiệm, sự quan sát và cảm nhận của những người đã gắn bó lâu năm với nghi lễ.
Cái gốc của người con nhà Thánh
Sau nhiều năm gắn bó với công việc hầu dâng, cô Huyền xem đây không chỉ là một cơ duyên tâm linh mà còn là cách để bản thân tìm được sự cân bằng và bình an trong cuộc sống. Giữa thời buổi nhiều canh hầu bị cuốn vào sự phô trương và lễ vật xa hoa, sự lặng lẽ của những người như cô thật đáng quý. Với cô, vẻ đẹp nơi cửa Thánh không nằm ở sự hào nhoáng, mà ở sự thành tâm và nét trang nghiêm để lớp áo gấm không vướng bụi trần danh lợi.
 |
| Cô Huyền - thanh đồng “Tay Quỳnh, Tay Quế” - chia sẻ về cơ duyên gắn bó với tín ngưỡng thờ mẫu và hành trình thực hiện nghi lễ hầu đồng (Ảnh: Ngọc Linh) |
Canh đàn rồi sẽ vãn, khói hương rồi sẽ tan, điều còn lại sau mỗi canh hầu gói gọn trong một chữ “ơn” như cách Cô Huyền nhắn nhủ: "Trước khi bước chân vào cửa cha cửa mẹ, trước khi làm bất cứ điều gì lớn lao, chúng ta phải biết ơn những người đã sinh thành, dưỡng dục ra mình, và biết ơn người thầy đã dìu dắt chúng ta. Đó mới là cái gốc của đạo, là nét cao quý nhất của một con người."
Nguyễn Thảo, Khánh Linh, Ngọc Linh