Giữa dòng chảy hối hả của cuộc sống hiện đại, tại làng Xuân La (Hà Nội), nghệ nhân Đặng Đình Hờn vẫn miệt mài bên những nắm bột ngũ sắc. Với gần nửa thế kỷ gắn bó, ông không chỉ là người nghệ nhân mà còn mang khát vọng giữ gìn món đồ chơi dân gian tò he sống mãi cùng nhịp thở thời đại.
Cuộc đời làm nghề của nghệ nhân Đặng Đình Hờn là minh chứng cho sự tiếp nối bền bỉ của một gia đình có truyền thống lâu đời tại làng Xuân La. Ông sinh ra trong một gia đình có truyền thống làm tò he, nơi tình yêu với những nắm bột màu sắc đã nhen nhóm trong ông từ khi còn rất nhỏ.
 |
| Nghệ nhân Đặng Đình Hờn tỉ mỉ trong từng công đoạn nhào nặn, thổi hồn vào những cục bột ngũ sắc để tạo nên những nhân vật sống động. (Ảnh: Phùng Kha) |
Hành trình của ông bắt đầu bằng việc ngắm nhìn người cha tỉ mẩn bên nồi bột và theo mẹ trên những thúng hàng rong đến các phiên chợ hội. Từ năm lên 7 tuổi, ông đã hằng ngày ngồi quan sát bố mẹ làm nghề. Đến năm 10 tuổi, ông chính thức theo nghề, tập tành nặn những hình thù đầu tiên như con trâu, con rồng. Đối với ông, di sản lớn nhất mà bố mẹ để lại không phải của cải, mà chính là cái nghề truyền thống quý giá này. Tính đến nay, ở tuổi 57, ông đã dành trọn 47 năm cuộc đời để nối nghiệp cha ông và hiện đang tiếp tục truyền dạy cho con trai mình, tức đời thứ tư của gia đình.
Qua lời kể của nghệ nhân, con tò he đã có những bước chuyển mình rõ rệt qua từng thời kỳ để thích nghi với sự thay đổi của xã hội. Ngày trước, tò he chủ yếu là loại "bánh vệt" được bày trên mẹt gỗ, hình thù đơn giản như con gà, con công hay con tiến sĩ. Trong những năm tháng đói kém, tò he còn được coi là một món quà có thể "ăn được" vì làm hoàn toàn từ bột gạo và màu tự nhiên như gấc, nghệ hay nhọ nồi.
 |
| Mỗi con tò he đều là sự kết tinh từ tình cảm yêu mến và sự tỉ mỉ của người nghệ nhân. (Ảnh: Phùng Kha) |
Nhớ lại hành trình làm tò he của bản thân, nghệ nhân Đặng Đình Hờn chia sẻ: “Nói về con tò he ngày xưa thì thú thật là làm vất vả lắm. Mọi công đoạn đều phải làm thủ công: từ khâu giã gạo bằng tay cho đến dần, sàng bột. Bây giờ hiện đại hơn nhiều rồi, khoảng mấy chục năm trở lại đây là có máy móc hỗ trợ. Mình chỉ việc cho gạo vào máy xay thật mịn, sau đó mang về thực hiện các thao tác luộc bột thôi. Nhờ vậy mà bột bây giờ cũng mịn màng hơn ngày xưa”.
Bước sang thời đại mới, tò he đã "thay áo mới" để không bị mai một trước đồ chơi hiện đại. Thay vì bày mẹt, nghệ nhân chuyển sang nặn trên que để trẻ em dễ dàng cầm nắm và trưng bày. Chất liệu cũng được cải tiến bằng đất nặn phối hợp với việc phun một lớp dầu bóng sau khi phơi khô để giúp sản phẩm bền màu, không bị nứt vỡ theo thời gian. Đặc biệt, nghệ nhân Đặng Đình Hờn không ngần ngại cập nhật các nhân vật "hot trend" trên YouTube như Labubu, Capybara hay các siêu anh hùng để thu hút sự tò mò của trẻ nhỏ, đồng thời khẳng định rằng "nghề sống là vì biết thay đổi" nhưng vẫn phải giữ lấy cái "hồn" cốt dân tộc.
 |
| Tò he không còn chỉ bó hẹp trong những hình mẫu cổ truyền mà còn xuất hiện cả những nhân vật hiện đại để chạm đến sở thích của trẻ thơ thời đại số. (Ảnh: Phùng Kha) |
Nghệ nhân Đặng Đình Hờn luôn tâm niệm: “Cái hay nhất của tò he chính là khoảnh khắc người ta được tận mắt xem nghệ nhân làm và được tự tay nặn thử. Chính cái trải nghiệm đó mới là thứ giữ chân mọi người lại với văn hóa dân gian”. Để giữ cho nghề không bị mai một, ông đã chủ động ứng dụng công nghệ để quảng bá sản phẩm và mở các tour du lịch trải nghiệm ngay tại gian nhà nhỏ của mình.
 |
| Gian nhà nhỏ tại làng Xuân La đã trở thành một "bảo tàng sống", nơi du khách tìm đến để trải nghiệm nghệ thuật tò he. (Ảnh: Phùng Kha) |
Hiện nay, gian nhà của ông Hờn thường xuyên đón tiếp các đoàn khách quốc tế từ Pháp, Mỹ, Nhật Bản và nhiều bạn sinh viên đến học tập, trải nghiệm nặn tò he. Với ông, niềm hạnh phúc lớn nhất chính là được thấy đôi bàn tay của thế hệ trẻ vẫn còn say mê nhào nặn những cục bột xanh đỏ, để ký ức dân gian Việt Nam mãi luôn sống động.
Phương Hà
