Hậu đại dịch, các làng nghề truyền thống Việt Nam đang chứng kiến một cuộc chuyển dịch cấu trúc sâu sắc trong cả quy trình sản xuất lẫn tư duy tiếp cận thị trường để tồn tại và phát triển. Hành trình này không chỉ là sự thay đổi về công cụ, mà còn là lời giải cho bài toán hài hòa giữa bảo tồn giá trị di sản và thích nghi với quy luật kinh tế hiện đại.
Dọc theo những triền đê hay các cung đường dẫn vào các làng nghề nức tiếng một thời, âm thanh của sự thay đổi đang vang lên rõ rệt hơn bao giờ hết. Đó không còn đơn thuần là tiếng lạch cạch của khung cửi gỗ hay tiếng búa nện đều trên đe sắt, mà là nhịp vận hành hối hả của những dàn máy CNC hay tiếng thông báo đơn hàng từ các nền tảng số. Nhìn lại chặng đường từ trước đến sau đại dịch, có thể thấy một bức tranh chuyển dịch mang màu sắc của sự đổi mới kỹ thuật, sự thay đổi hoàn toàn về hệ tư duy kinh tế của người thợ, người nghệ nhân.
Khi máy móc “tiếp sức” cho đôi bàn tay tài hoa
Sự thay đổi dễ nhận thấy nhất chính là sự "lai hóa" giữa thủ công và công nghệ trong quy trình sản xuất. Nếu như trước đây, sự tinh xảo của sản phẩm hoàn toàn phụ thuộc vào đôi bàn tay và sự cảm nhận cảm tính của người thợ, thì nay, công nghệ đã can thiệp sâu vào các khâu trung gian để đảm bảo tính đồng nhất và năng suất. Việc ứng dụng máy móc không còn bị coi là làm mất đi "linh hồn" của nghề, mà được nhìn nhận như một công cụ giải phóng sức lao động và giảm thiểu rủi ro sai sót. Ở nhiều làng gốm hay làng mộc, những công đoạn nặng nhọc hoặc đòi hỏi độ chính xác cơ khí cao đã được thay thế bằng máy móc, để người thợ tập trung vào khâu sáng tạo và hoàn thiện những chi tiết mang tính nghệ thuật cao nhất.
Về xu hướng này, Thạc sĩ kinh tế chính trị Lê Thị Hiên chia sẻ: “Việc ứng dụng công nghệ vào sản xuất làng nghề là một bước tiến tất yếu trong bối cảnh lực lượng sản xuất thay đổi. Máy móc hỗ trợ tăng năng suất, giảm chi phí lao động và tối ưu hóa giá trị thặng dư, giúp các làng nghề cạnh tranh tốt hơn với hàng công nghiệp. Tuy nhiên, để giữ bản sắc, cần sử dụng công nghệ như công cụ hỗ trợ chứ không thay thế hoàn toàn bàn tay nghệ nhân, từ đó đạt sự hài hòa giữa hiệu quả kinh tế và bảo tồn di sản”.
 |
| Sự xuất hiện của công nghệ trong các khâu trung gian đang trở thành cánh tay nối dài giúp người thợ tối ưu hóa năng suất mà vẫn giữ được sự tinh tế |
Sự thay đổi này xuất phát từ một thực tế kinh tế khách quan: giá nhân công ngày càng tăng cao và lực lượng lao động trẻ tại các làng nghề đang có xu hướng chuyển dịch sang các khu công nghiệp. Nếu không có sự hỗ trợ của công nghệ để tăng năng suất lao động trên mỗi đầu người, các cơ sở sản xuất truyền thống sẽ sớm rơi vào tình trạng mất lợi thế cạnh tranh về giá so với hàng công nghiệp đại trà. Tuy nhiên, sự "can thiệp" của máy móc cũng đặt ra những câu hỏi hóc búa về tính nguyên bản. Đứng ở góc độ kinh tế chính trị, đây chính là quá trình tối ưu hóa giá trị thặng dư trong bối cảnh các nguồn lực đầu vào truyền thống đang dần khan hiếm.
Bên cạnh đó, một xu hướng âm thầm định hình lại giá trị của nghề truyền thống là sự thay đổi trong tư duy thiết kế sản phẩm - từ sản phẩm thuần túy truyền thống sang sản phẩm văn hóa ứng dụng. Các làng nghề không còn sản xuất những mẫu mã hàng chục năm không đổi, vốn chỉ phù hợp để trưng bày hoặc dùng trong các dịp lễ tiết xưa cũ. Thay vào đó là những thiết kế mang hơi thở đương đại, có công năng sử dụng rõ rệt trong không gian sống hiện đại nhưng vẫn giữ được những nét hoa văn, chất liệu đặc trưng của nghề. Sự kết hợp giữa nghệ nhân làng nghề và các nhà thiết kế trẻ đã tạo ra những dòng sản phẩm cao cấp, phục vụ phân khúc khách hàng thượng lưu hoặc những người tiêu dùng trẻ có gu thẩm mỹ tinh tế.
Cuộc “viễn chinh số” của những nghệ nhân
Xu hướng tiếp theo, mang tính bùng nổ và thay đổi diện mạo làng nghề rõ rệt nhất, chính là sự chuyển dịch từ kênh phân phối truyền thống sang tiếp thị số đa nền tảng. Trước đại dịch, phần lớn sản phẩm làng nghề vẫn phụ thuộc vào các đơn hàng xuất khẩu ủy thác, các cửa hàng lưu niệm tại điểm du lịch hoặc thông qua các tầng lớp trung gian thương mại. Khi đại dịch ập đến, các chuỗi cung ứng này bị đứt gãy hoàn toàn, buộc người sản xuất phải tự tìm đường đến với người tiêu dùng cuối cùng. Những buổi livestream ngay tại xưởng sản xuất, những gian hàng trên các sàn thương mại điện tử xuyên biên giới, hay việc xây dựng thương hiệu cá nhân của các nghệ nhân trên mạng xã hội đã không còn là chuyện xa lạ.
 |
| Chuyên gia văn hóa Phạm Ngọc Trung phân tích về khả năng thích ứng này |
Người thợ làng nghề giờ đây không chỉ biết cầm dùi, cầm đục mà còn biết sử dụng điện thoại thông minh để kể câu chuyện về sản phẩm của mình. Đây là một sự chuyển dịch từ "bán cái mình có" sang "bán cái thị trường cần gắn với câu chuyện văn hóa". Khách hàng ngày nay không chỉ mua một món đồ, họ mua cả một giá trị tinh thần và quá trình hình thành nên sản phẩm đó. Việc loại bỏ bớt các khâu trung gian không chỉ giúp giá thành đến tay người tiêu dùng hợp lý hơn mà còn giúp người sản xuất nắm bắt được thị hiếu thị trường một cách trực tiếp và nhanh nhạy nhất.
Chuyên gia văn hóa Phạm Ngọc Trung phân tích về khả năng thích ứng này: “Ví dụ ngay cái nón lá thôi, tôi xin nói tìm hiểu để mà làm được một chiếc nón lá không phải đùa đâu. Riêng cái nón thôi thì có loại người ta để trắng hoàn toàn, có loại mà có thể lại cho vào đây những hình ảnh con rồng hay hoa. Có thể cũng có những loại người ta còn vẽ ở bên ngoài chiếc nón. Người Châu Âu họ rất thích những cái nón, cái mũ và có vẽ hình chứ không phải như của mình là trước đây có cụ chỉ có để hình những cái bông hoa lồng vào đấy, hay là hình mặt trời, các thứ nhỏ nhỏ thì trang trí thôi thì cái đó nó cũng là những nét truyền thống mình cũng cần phải giữ. Nhưng mà mình phải phi theo cái thị hiếu của xã hội hiện đại, cái gì cũng thế, anh không thay đổi, anh sẽ chết, không sáng tạo là anh sẽ chết”.
Hóa giải mâu thuẫn: Để di sản không chỉ nằm trong lồng kính
Tuy nhiên, những mâu thuẫn giữa việc duy trì tính thủ công truyền thống và yêu cầu sản xuất hàng loạt, hay rào cản về vốn và kiến thức quản trị vẫn đang là những nút thắt lớn. Nhiều nghệ nhân vẫn lúng túng khi đứng giữa ngã ba đường: giữ nghề một cách bảo thủ để rồi mai một, hay thay đổi đến mức làm biến dạng bản sắc văn hóa của quê hương. Sự tồn tại và phát triển của các làng nghề trong bối cảnh mới không chỉ có ý nghĩa về mặt kinh tế, mà còn là minh chứng cho sức sống mãnh liệt của bản sắc văn hóa Việt Nam trước sóng gió toàn cầu hóa.
 |
| Sản phẩm truyền thống ngày nay được định vị lại như một dòng sản phẩm văn hóa ứng dụng, chinh phục đa dạng phân khúc khách hàng |
Đưa ra lời khuyên cho bài toán cân bằng này, Thạc sĩ kinh tế chính trị Lê Thị Hiên nhận định: “Để hóa giải mâu thuẫn giữa bảo tồn và phát triển, các làng nghề cần chủ động áp dụng quan hệ sản xuất mới phù hợp với lực lượng sản xuất hiện đại, như liên kết chuỗi giá trị, đào tạo kỹ năng số và bảo hộ sở hữu trí tuệ. Nhà nước nên có chính sách hỗ trợ vốn, đào tạo nhân lực kế cận, giúp chuyển dịch trở thành động lực bền vững, biến di sản thành lợi thế cạnh tranh kinh tế lâu dài mà không đánh mất bản sắc.”
Nhìn rộng ra, sự thay đổi trong quy trình sản xuất và tiếp thị sản phẩm làng nghề phản ánh một quy luật tất yếu của kinh tế chính trị: Khi lực lượng sản xuất phát triển, nó đòi hỏi một quan hệ sản xuất mới tương ứng. Những làng nghề nào sớm nhận thức được quy luật này và chủ động thay đổi sẽ là những làng nghề dẫn dắt thị trường trong tương lai. Ngược lại, những nơi vẫn bám víu vào tư duy sản xuất lạc hậu, thiếu sự liên kết và không chịu số hóa sẽ dần trở thành những "di tích" trong ký ức. Sự chuyển dịch hậu đại dịch không chỉ là một giai đoạn tạm thời để ứng phó với khó khăn, mà là một cuộc tái cấu trúc toàn diện.
Nghề truyền thống đang đứng trước cơ hội lớn để tự định nghĩa lại mình, trở thành những sản phẩm đẳng cấp, có sức cạnh tranh sòng phẳng trên sân chơi toàn cầu. Để làm được điều đó, bên cạnh nỗ lực tự thân của các làng nghề, rất cần những chính sách vĩ mô sát sườn hơn về vốn, về đào tạo nhân lực kế cận và đặc biệt là bảo hộ sở hữu trí tuệ cho những sáng tạo mang tính bản sắc. Khi công nghệ số nối dài đôi tay người thợ và tư duy kinh tế thị trường soi sáng những xưởng sản xuất truyền thống, di sản sẽ không còn là gánh nặng của thời gian mà trở thành động lực mạnh mẽ cho sự phát triển bền vững.
Thuỳ Dương, Minh Châu
BESTFACE RECORDS
🏆 Bảng xếp hạng BESTFACE RECORDS độc quyền GHI NHẬN và XẾP HẠNG THÀNH TÍCH CÁ NHÂN.
