Khái niệm “nghề nghiệp ổn định” từng là chuẩn mực của một xã hội coi an toàn là thước đo thành công. Nhưng trong thế kỷ XXI, khi vòng đời kỹ năng chỉ còn tính bằng năm, thị trường lao động biến đổi nhanh hơn khả năng thích ứng của mỗi người, sự ổn định ấy đang trở thành ảo giác. Điều này đặt ra câu hỏi cho toàn xã hội: nếu ổn định đã lỗi thời, xã hội cần làm gì để không đánh rơi cả một thế hệ trong cuộc chuyển dịch mới?
“Đánh cược” để thoát khỏi ảo giác an toàn
Hải Nam (sinh năm 1999, Hải Phòng), chàng kỹ sư công nghệ từng sở hữu mọi điều mà xã hội định nghĩa là thành công sau khi tốt nghiệp Đại học: công việc ở tập đoàn lớn, thu nhập ổn định, tương lai thăng tiến rõ ràng. Nhưng vào cuối năm 2023, anh quyết định nghỉ việc để sang Ý học thạc sĩ chuyên ngành Communication Engineering với học bổng toàn phần. Một quyết định mà với nhiều người là đánh cược cả tương lai. Nhưng với Hải Nam, anh nhận ra rằng điều nguy hiểm nhất không phải là rủi ro khi thay đổi, mà là sự an tâm kéo dài trong một môi trường không còn đảm bảo khả năng phát triển lâu dài.
 |
| Hải Nam (đứng giữa) khẳng định năng lực vượt trội trong chương trình Thạc sĩ tại Ý với điểm trung bình gần như tuyệt đối 108/110. (Ảnh: Nam Hồng). |
Áp lực từ gia đình, đồng trang lứa, từ chính bản thân người được mọi người đặt kỳ vọng về việc “phải giỏi” khiến anh nhiều đêm thao thức khi từ bỏ một vị trí ổn định như vậy. Nhưng anh tin rằng học tập không phải là từ bỏ sự nghiệp, mà là đầu tư cho một sự nghiệp tốt hơn.
Một trường hợp khác, anh Đỗ Tuấn sinh năm 1993. Sau gần 6 năm giữ vị trí quản lý dự án tại một tập đoàn lớn, tham gia nhiều dự án tầm quốc gia, anh cũng quyết định chuyển sang làm cho một công ty khởi nghiệp. Một quyết định thường bị đặt câu hỏi: vì sao từ bỏ thu nhập tốt, chức vụ ổn định để bắt đầu lại với môi trường mới? Anh Tuấn chỉ có một câu trả lời: anh đã chạm tới giới hạn của mình trong một cấu trúc mà sự ổn định được đánh đổi bằng mức trần phát triển.
Hai câu chuyện không phải ngoại lệ. Từ khu vực Nhà nước đến doanh nghiệp tư nhân, ngày càng nhiều người trẻ có năng lực rời khỏi “ổn định” để tìm không gian phát triển lớn hơn. Đây không còn là hiện tượng tâm lý cá nhân mà đang phản ánh một sự thay đổi cấu trúc của thị trường lao động.
Báo cáo về Tương lai Việc làm 2025 trên Diễn đàn Kinh tế Thế giới (World Economic Forum) chỉ ra rằng từ năm 2025 - 2030, khoảng 39% kỹ năng cốt lõi hiện nay của người lao động sẽ thay đổi hoặc trở nên lỗi thời. Điều này có nghĩa là một kỹ sư như Nam, dù tốt nghiệp xuất sắc năm 2020, nếu không chủ động học hỏi, rất có thể đến năm 2025 gần một nửa năng lực chuyên môn của anh sẽ không còn phù hợp với yêu cầu thị trường.
 |
| Biểu đồ thể hiện tỷ lệ các kỹ năng cốt lõi của người lao động dự kiến sẽ thay đổi trong 5 năm tới, xếp hạng theo từng quốc gia và nền kinh tế (Nguồn: Báo cáo về Tương lai Việc làm 2025 - Diễn đàn Kinh tế Thế giới). |
Khảo sát về lực lượng lao động châu Á - Thái Bình Dương năm 2024 của PwC (một trong bốn công ty kiểm toán hàng đầu thế giới) cũng cho thấy người lao động Việt Nam đặc biệt nhạy cảm với thay đổi về yêu cầu kỹ năng: 64% người được hỏi tại Việt Nam dự đoán sẽ có những thay đổi đáng kể trong công việc trong vòng 5 năm tới, con số này cao hơn nhiều so với mức trung bình khu vực. Vòng đời kỹ năng đang rút ngắn một cách đáng báo động; kỹ năng liên quan đến AI và big data dẫn đầu nhóm tăng trưởng nhanh nhất, tiếp theo là mạng và an ninh mạng cùng năng lực sử dụng công nghệ, trong khi tư duy sáng tạo, khả năng phục hồi và thói quen học tập suốt đời trở thành tấm chắn thiết yếu để tồn tại nghề nghiệp.
 |
| Có thể thấy, người lao động Việt Nam nhạy bén vượt trội so với khu vực trong nhận thức về thay đổi kỹ năng (Nguồn: PwC). |
Với những số liệu, khảo sát thực tế trên đã cho thấy, việc lựa chọn rời khỏi “ổn định” không còn là hành động bồng bột của cá nhân mà là phản ứng mang tính chiến lược. Mọi trách nhiệm với gia đình hay xã hội đối với những người trẻ sẽ không biến mất, nhưng chỉ có thể trọn vẹn khi họ củng cố được nền tảng năng lực và sức bền của chính mình. Bởi nếu bản thân chưa ổn thì chưa thể làm những điều gì khác được. Ở một thế giới đổi thay từng ngày, việc hy sinh phát triển cá nhân để giữ lấy một vị trí ổn định không còn là đức hy sinh mà trở thành sự liều lĩnh. Một người không phát triển sẽ sớm lỗi thời và khi ấy, ngay cả trách nhiệm mà họ muốn gìn giữ cũng không thể thực hiện trọn vẹn.
Cởi bỏ tư duy
Dù thực tế đòi hỏi sự linh hoạt, tâm lý ngại thay đổi và tư duy an phận vẫn là lực cản lớn trong văn hóa nghề nghiệp tại Việt Nam. Những khoảng trống trong hồ sơ năng lực do nghỉ việc để đi học hay chuyển hướng sự nghiệp thường bị nhìn với ánh mắt nghi ngại. Tuy nhiên, thước đo của nhà tuyển dụng đang dần thay đổi buộc người lao động phải nhìn nhận lại giá trị của thâm niên.
Chị Mai Thị Thảo, Chuyên viên Tuyển dụng cấp cao (Senior Talent Acquisition) tại CMC Global nhận định, khái niệm nghề nghiệp ổn định hiện nay đã khác xa so với 5 - 10 năm trước. Trong môi trường công nghệ biến đổi nhanh về mô hình lẫn nhu cầu thị trường, sự ổn định thực chất nằm ở năng lực đáp ứng yêu cầu công việc và giá trị tạo ra cho tổ chức, chứ không đơn thuần là số năm thâm niên tại một công ty.
Thực tế tại các doanh nghiệp IT Outsourcing (Thuê ngoài dịch vụ Công nghệ thông tin) như CMC Global cho thấy một bức tranh đa dạng. Trong khi các khách hàng Nhật Bản vẫn ưu tiên sự bền bỉ, tính bảo mật và sự ổn định của nhân sự chủ chốt, thì thị trường Âu Mỹ lại đề cao sự trẻ trung, chuyên môn sâu và khả năng ngoại ngữ. Điều này cho thấy sự gắn bó chỉ thực sự có giá trị khi đi kèm với năng lực thích ứng.
“CMC Global đánh giá cao những cá nhân có khả năng học hỏi liên tục và tư duy công nghệ, dữ liệu. Cho dù làm ở vị trí nào, phẩm chất cốt lõi mà chúng tôi tìm kiếm trong 5 - 10 năm tới vẫn gói gọn trong chữ 'tâm với nghề'. Sự tận tụy kết hợp với kỹ năng thích nghi với AI và môi trường đa văn hóa sẽ là yếu tố then chốt”, chị Mai Thị Thảo nhấn mạnh.
Những chuyển động từ vi mô như quyết định của Hải Nam, Đỗ Tuấn, đến vĩ mô như xu hướng tuyển dụng tại các tập đoàn công nghệ hay công cuộc tinh gọn bộ máy nhà nước đều dẫn đến một mẫu số chung đó là sự ổn định không còn nằm ở việc bám trụ một vị trí công việc suốt đời. Ngược lại, chỉ có năng lực thích ứng và kiến tạo giá trị mới là sự đảm bảo thực sự.
Đã đến lúc cả chính sách vĩ mô và tư duy xã hội cần thay đổi để bắt kịp tốc độ của thực tế. Thay vì nỗ lực giữ chỗ, người lao động cần đầu tư vào năng lực nghề nghiệp. Trong một xã hội biến động không ngừng, thứ duy nhất mang lại sự vững vàng không phải là một bản hợp đồng vô thời hạn, mà là nội lực đủ mạnh để sẵn sàng cho mọi cuộc tái thiết.
Minh Hồng
