Trong nền kinh tế thị trường, các làng nghề truyền thống Việt Nam đang đứng trước bài toán sinh tồn: làm sao để phát triển hiện đại mà không đánh mất bản sắc trăm năm. Theo PGS.TS Phạm Ngọc Trung - nguyên Trưởng khoa Văn hóa và phát triển - Học viện Báo chí và Tuyên truyền, lời giải nằm ở tiến trình đổi mới trên nền tảng di sản.
Ba nỗi lo lớn của làng nghề truyền thống
Sự thay đổi trong thói quen tiêu dùng của khách hàng đang từng bước tạo ra diện mạo mới cho thị trường sản phẩm truyền thống Việt Nam. Trong dòng chảy của đời sống hiện đại, những sản phẩm gắn với làng nghề, thủ công và di sản văn hóa không còn chỉ được nhìn nhận qua giá trị sử dụng hay chất lượng tay nghề, mà ngày càng được đặt trong mối quan tâm rộng hơn về thẩm mỹ, câu chuyện văn hóa và cách thức tiếp cận người tiêu dùng. Đặc biệt, sự tham gia tích cực của bộ phận lớn người trẻ đang góp phần làm thay đổi cách sản phẩm truyền thống hiện diện trong đời sống xã hội.
Song, dù đã có những bước phát triển, PGS.TS Phạm Ngọc Trung cho rằng các sản phẩm truyền thống vẫn phải đối mặt với ba nỗi lo lớn.
.jpg) |
| PGS.TS Phạm Ngọc Trung PGS.TS. Phạm Ngọc Trung - Giảng viên cao cấp, nguyên Trưởng khoa Khoa Văn hóa và Phát triển, Học viện Báo chí và Tuyên truyền |
Thứ nhất là hạn chế về công nghệ và trình độ kỹ thuật. Phần lớn thợ thủ công lành nghề có tay nghề cao nhưng lại thiếu điều kiện tiếp cận công nghệ hiện đại. Việc đầu tư đổi mới dây chuyền sản xuất, như chuyển từ lò nung than sang ga hoặc điện trong nghề gốm, đòi hỏi số vốn lên tới hàng tỷ đồng - vượt quá khả năng của nhiều hộ gia đình.
Thứ hai là bài toán vốn. Không ít người có ý tưởng sáng tạo, mong muốn mở rộng sản xuất nhưng không đủ năng lực tài chính, trong khi vay ngân hàng lại đối mặt với áp lực lãi suất và rủi ro thị trường. “Họ lo lắng không biết sản phẩm làm ra có bán được hay không, trong khi vẫn phải gánh thêm chi phí vay vốn”, ông Trung phân tích.
Thứ ba là thị trường tiêu thụ. Khi thị trường trong nước dần bão hòa, sản phẩm truyền thống buộc phải vươn ra quốc tế. Nhưng để xuất khẩu, doanh nghiệp phải hiểu luật chơi toàn cầu: từ tiêu chuẩn kỹ thuật, thị hiếu khách hàng, đến marketing, ngoại ngữ và các quy định pháp lý. Đây là rào cản lớn khiến nhiều cơ sở nhỏ lẻ không thể vượt qua.
.jpg) |
| Cốm làng Vòng nỗ lực tìm chỗ đứng trong thị trường đầy biến động |
Phân hóa tất yếu và vai trò đệm đỡ của Nhà nước
Theo PGS.TS Phạm Ngọc Trung, sự phân hóa trong làng nghề là quy luật không thể tránh khỏi của kinh tế thị trường. Sẽ có những cá nhân, doanh nghiệp đủ năng lực vượt lên, tích tụ vốn và trở thành những “ông chủ mới”, trong khi nhiều hộ sản xuất yếu thế buộc phải thu hẹp hoặc phá sản. Điều đáng mừng là Nhà nước đã sớm nhìn nhận vấn đề này và từng bước hoàn thiện hệ thống pháp luật, chính sách bảo hiểm, hỗ trợ tín dụng nhằm giảm thiểu rủi ro cho người sản xuất.
“Kinh tế thị trường được mở ra, Đảng, Nhà nước tạo điều kiện giúp đỡ qua đó các mô hình hợp tác xã, doanh nghiệp được hình thành và tư nhân cũng tự trưởng thành lên. Từ đó, những sản phẩm truyền thống bắt đầu tìm được chỗ đứng và có đà phát triển mới đó là thị trường mới, nguyên liệu mới và sáng tạo ra những sản phẩm mới. Đây chính là lợi thế của các doanh nghiệp sản xuất mặt hàng truyền thống” - PGS.TS Phạm Ngọc Trung đánh giá.
Trong tiến trình chuyển đổi sang kinh tế thị trường, sự phân hóa giữa các doanh nghiệp sản xuất hàng truyền thống tại Việt Nam không chỉ là hiện tượng tất yếu mà còn là động lực thúc đẩy sự sàng lọc tự nhiên. Khi cơ chế bao cấp lùi xa, áp lực tự chủ về vốn, quản trị và công nghệ đã tạo nên một cuộc chạy đua khốc liệt. Những đơn vị nhạy bén, biết lấy đổi mới sáng tạo và quản trị thương hiệu làm trọng tâm đã bứt phá thành những "đầu tàu" dẫn dắt ngành hàng. Ngược lại, những cơ sở sản xuất nhỏ lẻ, chậm thích ứng với các biến số thị trường đang đối mặt với nguy cơ bị đào thải. Đây chính là quy luật "gạn đục khơi trong", góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh tổng thể cho di sản Việt.
Tuy nhiên, để quá trình phân hóa này diễn ra lành mạnh mà không gây đổ vỡ hệ thống, vai trò "đệm đỡ" của Nhà nước trở thành yếu tố then chốt. Thay vì can thiệp thô bạo vào quy luật cung - cầu, Nhà nước cần tập trung kiến tạo môi trường kinh doanh thông qua các đòn bẩy tài chính như tín dụng ưu đãi, hỗ trợ chuyển đổi số và xúc tiến thương mại đa phương. Đặc biệt, các chính sách an sinh và bảo tồn làng nghề đóng vai trò là "màng lọc" giảm sốc, giúp bảo vệ lực lượng lao động yếu thế trước những biến động tiêu cực. Sự kết hợp giữa sức mạnh tự thân của doanh nghiệp và bệ đỡ chính sách từ Chính phủ chính là chìa khóa để ngành nghề truyền thống Việt Nam phát triển bền vững trong kỷ nguyên hội nhập.
.jpg) |
| Làng gốm Bát Tràng sẵn sàng đón đầu xu thế thị trường với những sản phẩm mới |
Sức cạnh tranh quốc tế
Trong những năm gần đây, nhiều mặt hàng thủ công mỹ nghệ như đồ gỗ, gốm sứ, lụa, mây tre đan đã từng bước hiện diện tại các thị trường được đánh giá là khó tính như Mỹ, Nhật Bản hay châu Âu. Việc các sản phẩm mang đậm bản sắc văn hóa Việt có thể đáp ứng những tiêu chuẩn khắt khe về chất lượng, thẩm mỹ và câu chuyện đi kèm cho thấy khả năng thích ứng ngày càng rõ nét của các làng nghề và doanh nghiệp trong nước.
Từ những chuyến khảo sát tại Mỹ, Pháp, Đức, Nga, Ba Lan, các nước Bắc Âu…, PGS.TS Phạm Ngọc Trung khẳng định sản phẩm thủ công truyền thống Việt Nam có sức hấp dẫn lớn trên thị trường quốc tế: “Tôi thấy là những sản phẩm mang tính truyền thống của Việt Nam rất được yêu thích ở nước ngoài. Bởi vì trước kia thời kỳ bao cấp, lượng hàng của mình quá ít và độ lan tỏa hình ảnh cũng như chất lượng của đồ thủ công mỹ nghệ của Việt Nam ra nước ngoài không nhiều. Sau khi kinh tế thị trường mở cửa thì những sản phẩm, hiện vật đó được quảng bá rộng rãi hơn ở thị trường quốc tế và nhận được sự ưa chuộng của người tiêu dùng ngoài nước”.
Hiện nay, các mặt hàng truyền thống Việt Nam đang xác lập vị thế cạnh tranh khá ổn định trên thị trường quốc tế nhờ những lợi thế cốt lõi riêng biệt. Các dòng sản phẩm chủ lực như gốm sứ, mây tre đan hay dệt thêu không chỉ thể hiện kỹ nghệ thủ công tinh xảo mà còn mang trong mình câu chuyện di sản đậm nét. Đây chính là "điểm chạm" lý tưởng với xu hướng tiêu dùng xanh và bền vững toàn cầu. Bên cạnh giá trị văn hóa, nguồn nguyên liệu tự nhiên phong phú cùng chi phí nhân công hợp lý đã tạo nên ưu thế vượt trội về giá thành cho hàng Việt. Tuy nhiên, con đường bứt phá vẫn còn nhiều rào cản.
Thực trạng sản xuất manh mún, thiếu liên kết chuỗi và sự chậm trễ trong việc đổi mới mẫu mã đang là những "nút thắt" khiến sản phẩm khó tiếp cận phân khúc cao cấp. Bên cạnh đó, năng lực xây dựng thương hiệu quốc tế yếu cùng việc chưa đáp ứng khắt khe các tiêu chuẩn kỹ thuật, môi trường đã làm giảm đáng kể giá trị gia tăng của sản phẩm. Để hàng truyền thống Việt không chỉ dừng lại ở dạng tiềm năng mà có thể khẳng định vị thế bền vững, một chiến lược thay đổi toàn diện là yếu tố sống còn. Chúng ta cần một sự kết hợp chuyển đổi hài hòa: giữ vững hồn cốt văn hóa nhưng phải chuẩn hóa quy trình sản xuất, đột phá trong thiết kế và nâng cấp năng lực marketing toàn cầu.
Giữ hồn cốt văn hóa trong dòng chảy hiện đại
Theo PGS.TS Phạm Ngọc Trung, chìa khóa để sản phẩm truyền thống tồn tại bền vững nằm ở sự kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại. Người làm nghề phải hiểu thấu đáo chất liệu, kỹ thuật, mỹ thuật và đặc biệt là “cái tâm trong nghề”. Trên nền tảng đó, sáng tạo trở thành động lực giúp sản phẩm thích ứng với nhu cầu mới của xã hội.
Do đó, bảo tồn trong kỷ nguyên số không đồng nghĩa với sự bảo thủ cực đoan. Thay vào đó, cần một tư duy sáng tạo dựa trên nền tảng di sản: cải tiến mẫu mã và ứng dụng công nghệ nhưng phải tôn trọng tinh thần cốt lõi và chất liệu đặc trưng. Khi những giá trị nguyên bản được "chuyển ngữ" bằng ngôn ngữ thiết kế đương đại, sản phẩm truyền thống sẽ vượt ra khỏi khuôn khổ hàng hóa thông thường để trở thành sứ giả văn hóa. Đây chính là chiến lược định vị thương hiệu bền vững, giúp Việt Nam kiến tạo giá trị khác biệt và xác lập vị thế vững chắc trong chuỗi giá trị kinh tế sáng tạo toàn cầu.
Uyên Nhi, Phương Nga
BESTFACE RECORDS
🏆 Bảng xếp hạng BESTFACE RECORDS độc quyền GHI NHẬN và XẾP HẠNG THÀNH TÍCH CÁ NHÂN.
