Giữa làng gốm Bát Tràng hơn 700 năm tuổi, nơi mùi đất và men gốm thấm sâu vào từng mái nhà, nghề truyền thống đang lặng lẽ chuyển mình. Khi bàn xoay thủ công đứng cạnh máy móc hiện đại, câu chuyện giữ hay đổi không còn là sự đối lập, mà trở thành hành trình dung hòa để gốm Bát Tràng tiếp tục sống cùng thời đại.
Sáng sớm cuối năm, Bát Tràng thức dậy trong làn sương mỏng ven sông Hồng. Những con ngõ nhỏ vẫn phảng phất mùi đất ẩm, mùi men gốm quen thuộc. Trong xưởng sản xuất của nghệ nhân Trịnh Công Đoàn - người chủ xưởng có ba đời làm nghề, bàn xoay gỗ đặt cạnh máy lọc đất, lò nung điện song hành cùng khuôn đúc hiện đại. “Bát Tràng bây giờ khác xưa nhiều rồi, không thể làm mãi theo cách cũ nữa” ông chậm rãi nói.
Đã có một thời, nghề gốm gắn liền với những ngày dài nhào đất bằng tay, nặn dáng trên bàn xoay, canh lửa lò bầu suốt nhiều đêm. Mỗi sản phẩm ra lò là kết tinh của kinh nghiệm, cảm nhận và cả may rủi. Ngày nay, nhiều công đoạn đã được máy móc hỗ trợ: đất được lọc mịn, men pha theo công thức ổn định, lò gas và lò điện giúp rút ngắn thời gian nung, giảm hao hụt và ô nhiễm môi trường.
Theo ông Đoàn, đổi mới không chỉ để tăng năng suất mà còn để thích nghi với thị hiếu tiêu dùng. “Người mua giờ thích những mẫu gọn gàng, màu sắc nhẹ, hợp không gian sống hiện đại. Nếu cứ giữ nguyên mẫu cũ thì rất khó bán”, ông chia sẻ.
Gốm Bát Tràng hôm nay không còn bó hẹp trong bát đĩa gia dụng hay đồ thờ. Các dòng gốm mỹ nghệ, trang trí nội thất, sản phẩm lưu niệm phục vụ du lịch xuất hiện ngày càng nhiều. Màu men pastel, hình khối tối giản, thiết kế tinh gọn đang dần thay thế những họa tiết cầu kỳ trước đây. Khi Bát Tràng trở thành điểm đến quen thuộc của du khách, sự đổi mới ấy càng trở nên tất yếu.
Áp lực cạnh tranh từ gốm giá rẻ nhập khẩu, cùng yêu cầu cao về chất lượng và độ đồng đều của thị trường xuất khẩu, buộc các xưởng gốm phải tổ chức sản xuất bài bản hơn. Nhưng đi cùng cái “được” về năng suất và thị trường là nỗi lo mất dần dấu ấn thủ công là những nét lệch tự nhiên, những dấu tay từng làm nên linh hồn của gốm Bát Tràng.
“Máy móc có thể thay sức người, nhưng không thay được con mắt nghề, cái hồn mà nghệ nhân thổi vào từng tác phẩm”, nghệ nhân Trịnh Công Đoàn khẳng định. Theo ông, ở những khâu then chốt như tạo dáng cuối, phối men, kiểm soát nhiệt độ nung hay chỉnh sửa chi tiết, cảm nhận và kinh nghiệm của người thợ vẫn giữ vai trò quyết định.
Ba đời gắn bó với nghề, ông hiểu rằng giữ nghề không có nghĩa là níu chặt quá khứ. Giữ nghề là biết chọn lọc tinh hoa truyền thống, đồng thời chấp nhận đổi mới để gốm Bát Tràng tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay. Lửa lò vẫn cháy, trong từng sản phẩm ra đời từ sự giao thoa giữa thủ công và công nghệ, tình yêu với đất, thứ đã nuôi dưỡng làng nghề suốt hơn bảy thế kỷ vẫn vẹn nguyên.
Phương Thảo
BESTFACE RECORDS
🏆 Bảng xếp hạng BESTFACE RECORDS độc quyền GHI NHẬN và XẾP HẠNG THÀNH TÍCH CÁ NHÂN.
