Thoát khỏi lũy tre làng và tư duy "hữu xạ tự nhiên hương", các mặt hàng truyền thống Việt Nam đang thực hiện cuộc di cư vĩ đại lên không gian số và các mô hình kinh doanh trải nghiệm. Tuy nhiên, cuộc chuyển dịch mạnh mẽ này cũng đặt ra những lo ngại: "bán văn hóa" để làm giàu, hay vô tình làm nghèo đi di sản vì áp lực thương mại.
Trước đây, kinh doanh sản phẩm truyền thống thường gắn với hình ảnh các nghệ nhân lớn tuổi ngồi chờ khách tại những cửa hàng lưu niệm vắng vẻ, hoặc các lô hàng ký gửi hoàn toàn phụ thuộc vào thương lái. Nhưng nay, bức tranh ấy đã thay đổi chóng mặt. Sự bùng nổ của thương mại điện tử, xu hướng du lịch trải nghiệm và sức mạnh của mạng xã hội đã buộc các cơ sở sản xuất phải thay đổi "hệ điều hành". Không chỉ bán sản phẩm, họ phải bán cả quy trình, bán cảm xúc và bán câu chuyện văn hóa đằng sau mỗi sản phẩm.
 |
| Các doanh nghiệp hướng tới việc xây dựng thương hiệu dựa trên chất lượng và sự độc bản thay vì chạy đua về giá |
Cú hích tăng trưởng: Khi văn hóa trở thành “mỏ vàng” nội dung
Không thể phủ nhận, sự chuyển dịch phương thức kinh doanh đã mang lại những "trái ngọt" kinh tế rõ rệt, giải quyết bài toán đầu ra vốn nan giải nhiều năm qua. Lợi ích lớn nhất chính là sự xóa nhòa ranh giới địa lý. Một chiếc túi cói ở Ninh Bình hay bộ gốm Bát Tràng giờ đây có thể tiếp cận khách hàng tại Paris hay New York chỉ sau vài cú nhấp chuột, thay vì nằm phủ bụi chờ khách du lịch vãng lai.
Thương mại điện tử và các nền tảng mạng xã hội đã cho phép các cơ sở sản xuất cắt giảm đáng kể chi phí mặt bằng và khâu trung gian phân phối. Việc trực tiếp tương tác với khách hàng giúp người bán tối ưu hóa lợi nhuận và quản lý tồn kho hiệu quả hơn. Đặc biệt, xu hướng "storytelling" (kể chuyện) đã nâng tầm giá trị sản phẩm. Khách hàng sẵn sàng trả mức giá cao hơn gấp nhiều lần cho một sản phẩm thủ công khi họ được xem video về quy trình chế tác tỉ mỉ, được nghe câu chuyện về lịch sử làng nghề.
Hơn thế nữa, sự chuyển dịch này đang tạo ra một làn sóng "hồi hương" của lao động trẻ. Làng nghề giờ đây không chỉ cần thợ giỏi nghề, mà cần cả những người làm nội dung (content creator), quản trị fanpage, hay hướng dẫn viên trải nghiệm.
Chia sẻ về sự khởi sắc này, Thạc sĩ kinh tế chính trị Lê Thị Hiên nhận định: “Chuyển dịch số hóa trong kinh doanh mặt hàng truyền thống đang mở ra cơ hội tăng trưởng vượt bậc, với doanh thu tại nhiều làng nghề tăng 30-50% nhờ tiếp cận thị trường toàn cầu và tối ưu hóa chi phí. Đây là sự đổi mới tích cực, giúp bảo tồn di sản văn hóa thông qua nội dung kể chuyện sáng tạo, biến sản phẩm thủ công thành biểu tượng giá trị Việt Nam trong thời đại số.”
Những vết xước sau hào quang: Thương mại hóa hay tầm thường hóa?
Tuy nhiên, mặt trái của tấm huy chương kinh tế chính là những rủi ro văn hóa đang hiện hữu ngày càng rõ. Áp lực của việc chốt đơn và chạy theo xu hướng ngắn hạn trên mạng xã hội đang khiến nhiều sản phẩm truyền thống bị "pha loãng".
Để cạnh tranh về giá trên các sàn thương mại điện tử, nhiều cơ sở buộc phải cắt bớt công đoạn, sử dụng nguyên liệu rẻ tiền hơn hoặc đơn giản hóa các hoa văn phức tạp. Hệ quả là thị trường tràn ngập các sản phẩm "dán mác" truyền thống nhưng vô hồn, thiếu sự tinh tế của bàn tay nghệ nhân. Nguy hiểm hơn, để chiều lòng thị hiếu của tệp khách hàng đại chúng trên mạng xã hội, nhiều nơi sẵn sàng lai căng hóa mẫu mã, tạo ra những sản phẩm kệch cỡm, làm méo mó nhận thức của người tiêu dùng về giá trị gốc của di sản.
Bên cạnh đó, khi mới thành lập, các cơ sở sản xuất làng nghề thường gặp rất nhiều khó khăn do thiếu thốn cơ sở vật chất và chưa hiểu rõ thị trường. Hầu hết khởi đầu từ quy mô nhỏ lẻ, thậm chí chỉ là hộ gia đình, nên không có xưởng sản xuất hiện đại, máy móc thiết yếu hay nguồn vốn đủ lớn để đầu tư ban đầu. Đồng thời, vì mới bước chân vào kinh doanh, các nghệ nhân - đặc biệt là những người lớn tuổi nắm giữ bí quyết nghề truyền thống - thường mù mờ về nhu cầu thị trường, cách định giá sản phẩm và kênh phân phối hiệu quả. Sự thiếu hiểu biết này khiến họ dễ rơi vào thế bị động, chạy theo cuộc đua giảm giá để cạnh tranh, dẫn đến biên lợi nhuận ngày càng mỏng. Kết quả là, các cơ sở nhỏ lẻ này nhanh chóng bị bỏ lại phía sau, tạo ra sự phân hóa giàu nghèo sâu sắc ngay trong chính cộng đồng làng nghề.
Trao đổi về thực trạng đáng báo động này, Nhà sáng lập thương hiệu Ô mai Hồng Lam - ông Nguyễn Hồng Lam bày tỏ sự trăn trở: “Khi buôn bán cũng như một mặt hàng tiêu dùng, khởi nghiệp thì có vô vàn khó khăn. Nhưng khó khăn số một, lớn nhất đương nhiên là thị trường mới, kinh doanh thì mình không hiểu khách hàng là ai, không hiểu buôn bán như thế nào, cái thị trường đấy, cái cách vận hành của nó như thế nào. Đấy là những cái khó khăn. Rồi khó khăn về cơ sở vật chất, cho nên mình bắt đầu từ một cái, cũng không hẳn là gian bếp hay ban công của nhà tập thể nhà mình, nó chỉ khoảng hai mét vuông thôi, với một cái máy sấy hồi đấy mình mua có hai triệu. Thế thì bắt đầu thâm nhập thị trường.”
.jpg) |
| Ông Nguyễn Hồng Lam - người sáng lập Ô mai Hồng Lam |
Tìm điểm cân bằng: Để di sản sống khỏe, không chỉ sống “mòn”
Rõ ràng, chuyển dịch kinh doanh là xu hướng tất yếu để tồn tại, nhưng không thể thực hiện bằng mọi giá. Bài toán đặt ra là làm sao hài hòa giữa hiệu quả kinh tế và giá trị văn hóa. Các chuyên gia cho rằng, cần có một sự định vị lại. Kinh doanh online hay du lịch trải nghiệm chỉ nên là công cụ để lan tỏa giá trị, không phải là lý do để bóp méo sản phẩm.
Vai trò của nhà nước và cộng đồng trong lúc này là cực kỳ quan trọng. Cần những chính sách hỗ trợ chuyển đổi số đi kèm với bảo hộ sở hữu trí tuệ gắt gao hơn. Đồng thời, việc giáo dục thị trường, giúp người tiêu dùng hiểu và trân trọng giá trị thực của sản phẩm thủ công cũng là cách để bảo vệ nghệ nhân trước cơn bão hàng giá rẻ.
Kết lại vấn đề, Nhà nghiên cứu văn hóa Phạm Ngọc Trung đưa ra lời khuyên: “Cái gì nó cũng gắn giữa truyền thống và hiện đại, nó cũng phải giải quyết cái bước phát triển rất là gọi là tất yếu đó, logic đó nhưng mà nó trong đó cũng hàm chứa những mâu thuẫn, bởi khi mà thời thế thay đổi này thì mọi thứ sẽ phải thay đổi theo. Thị hiếu thay đổi này, khoa học công nghệ thay đổi về thị trường thay đổi này, quan hệ quốc tế thay đổi này vân vân và vân vân. Thế thì làm thế nào để cho những sản phẩm gọi là truyền thống mà nó vẫn giữ được cái hồn cốt văn hóa Việt? Theo như kinh nghiệm của tôi và cái kết quả nghiên cứu mấy chục năm thì tôi thấy rằng là khó nhưng không phải là không làm được. Muốn giải quyết cái đó người ta phải gọi là nắm rất chắc về truyền thống lắm, cả về chất liệu, cả về kỹ thuật, cả về mặt nghệ thuật, cả về gọi là cái tâm trong nghề nữa”.
Cuộc chuyển dịch của các mặt hàng truyền thống không chỉ đơn thuần là câu chuyện buôn bán, đó là cuộc đấu tranh để định vị lại giá trị Việt trong thời đại mới. Nếu chỉ nhìn vào lợi nhuận trước mắt mà đánh mất bản sắc, chúng ta sẽ chỉ còn lại những "xác gốm", "xác lụa" vô hồn. Nhưng nếu biết tận dụng công nghệ để tôn vinh di sản, đó sẽ là chìa khóa để văn hóa truyền thống không chỉ sống sót mà còn vươn mình kiêu hãnh ra biển lớn.
Minh Châu
